„Czy zorza polarna istnieje naprawdę, czy tylko ją widać?” – zastanawiała się Too-tiki, mędr­czyni z Doliny Muminków, gdy znalazł ją Muminek, znienacka wybudzony z zimowego snu.

Refren cicho gwizdanej przez nią piosenki – o niej samej – mówił o rzeczach, których się nie rozumie, takich jak zorza polarna. To był dobry utwór na długą i ciemną zimową noc. Zorza polarna, której „żaden Muminek przed nim nie oglądał”, oraz piosenka Too-tiki przypominały, że nie wiemy niczego na pewno. I w tej niepewności kryją się możliwość, szansa, nadzieja. „Wszystko jest bardzo niepewne i to właśnie mnie uspokaja” – mówiła Too-tiki.

Muminek pragnął jednak wiedzieć na pewno. Musiał się przekonać, czy w szafie w kabinie kąpielowej wciąż wisi jego płaszcz. Potrzebował zapewnienia, że są rzeczy stałe i niezmienne. Nie chciał słyszeć o śniegu, który „może być najmiększy ze wszystkiego i może być twardszy od kamienia”. Nie chciał spędzić nocy w miejscu – wydawałoby się – znanym, a nagle tak obcym. W końcu zasnął, myś­ląc z niepokojem o tym, że nie wie, „co jest jawą, a co jest snem” .

„W stanie obecnego nieładu światowego, w którym wszystko może się zdarzyć, a nic nie można zrobić, daleko nie pociągniemy” – mówił swego czasu Zygmunt Bauman w wywiadzie dla „Polityki”. W dzisiejszym gwałtownie zmieniającym się świecie każdy z nas pragnie więc czasem – zupełnie jak Muminek – wiedzieć coś na pewno. Szukamy opinii ekspertów, optymistycznych prognoz i chcemy, żeby inni się z nami zgadzali. Z trudem znosimy niejasność i niejednoznaczność, a w wahaniu i niezdecydowaniu widzimy słabość.

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

A może warto wziąć przykład z Too-tiki, która na przekonaniu, że „nie ma nic pewnego”, buduje swoje zaufanie do świata? Nie jest zresztą w tym przekonaniu osamotniona. Dawne tradycje, religie i systemy filozoficzne podpowiadają nam, że pewność to ułuda, a dążenie do niej może być dla nas zgubne.

Czego nie wiem?

Nie mamy pewności, czy Sokrates kiedykolwiek wypowiedział słynną sentencję: „Wiem, że nic nie wiem”. W końcu ten jeden z najsławniejszych ateńskich filozofów nie pozostawił po sobie żadnych pism. Wszystko, co o nim wiadomo, bierze się z opowieści jego uczniów, zwłaszcza najbardziej znanego spośród nich – Platona. To on w dziele Obrona Sokratesa włożył w usta mistrza zdania: „Pomyś­lałem sobie, że jestem mędrszy od tego człowieka: albowiem nikt może z nas nie wie, co dobre i co wszystkim przyzwoite, a on utrzymuje, że wie, choć nie wie. Ja, kiedy nie wiem, to sobie nie przyznaję; zdaje się więc, że jestem nad niego choć w tej małej rzeczy mędrszy, że czego nie wiem, o tym nie twierdzę z pewnością”.

Sokrates widziany oczami Platona nie tylko otwarcie przyznaje się do własnej niewiedzy, lecz także innych nią – jak biedą – zaraża. A na swoje usprawiedliwienie, w rozmowie z młodym mężczyz­ną Menonem, mówi: „To nie tak, żebym ja sam miał dużo, a tylko drugich w biedę wprowadzał, lecz całkiem na pewno ja sam nic nie mam i przez to drugich też w biedę wciągam”. Po spotkaniu ze słynnym filozofem Menon być może traci pewność co do tego, czym jest odwaga, jednak Sokrates zaprasza go do wspólnych poszukiwań. I tak wątpliwość staje się początkiem filozoficznych dociekań, niewiedza motywuje do pogoni za wiedzą, a niepewność prowadzi do mądrości.

Niepewność to gotowość do wysłuchania odmiennych opinii i zaakceptowania niewygodnych faktów. To zdolność odczuwania ciekawości i chęć kierowania się nią w życiu. Świadomi własnej niewiedzy na jakiś temat możemy zaangażować się w dany problem i spróbować poszukać odpowiedzi. Akceptując własną niewiedzę i niepewność, stajemy się bardziej wyczuleni na to, co nowe, i łatwiej przyswajamy wiedzę.

Maggie Jackson w książce Uncertain: The Wisdom and Wonder of Being Uns­ure [Nie na pewno. Mądrość i cud bycia niepewnym] pisze: „Badania sugerują, że pamięć robocza, zdolność do utrzymywania idei w umyśle i pracy z nią, rozszerza się, gdy nie jesteśmy pewni. Mózg przełącza się na wyższy bieg; dlatego czołowi naukowcy uważają niepewność za dobry rodzaj stresu. Uczucie niepewności jest zarówno sygnałem możliwego niebezpieczeństwa, jak i stanem umysłu, który charakteryzuje się skupieniem koniecznym do aktualizacji naszego rozumienia świata”.

Odważnie błądząc

Szkopuł w tym, że akceptacja niepewności wymaga sporej odwagi. Nikt nie może zaprzeczyć, że największy sceptyk antyku był człowiekiem śmiałym – jego obrazoburcze pytania rzucały wyzwanie wierze w grecki panteon i tak naprawdę podważały zasady istnienia systemu ateńskiej demokracji opierające się przecież także na wykluczeniu i materializmie (pełnoprawnymi obywatelami byli bowiem wyłącznie wolni, a więc posiadający własne środki, pełnoletni mężczyźni, synowie Ateńczyków). Skazany formalnie za brak pobożności i podburzanie młodzieży Sokrates był mąciwodą, który sprowadzał swoich rodaków na manowce, nie nawołując wcale do rewolucji, a jedynie podając w wątpliwość sens podtrzymywania zastanego porządku.

Kwestionując i wątpiąc, uwalniamy się od ślepej wiary i wychodzimy poza rutynę myślenia. Ale gdy porzucamy pewność i dogmaty, zagłębiamy się w ciemny las sceptycyzmu. Jak pisze Jackson: „[…] metafory, za których pomocą przedstawiamy zwykle ten stan, obejmują ciemność, zagubienie i niejasność, a także rzeczywistości, które mogą być kuszące, takie jak wędrowanie, eksploracja i dzikość. Bycie niepewnym jest na zawsze związane z poczuciem życia na krawędzi, poza pełną kontrolą”.

Nie każdego na to stać. Badania przeprowadzone przez Else Frenkel-Brunswik w latach 40. XX w. wykazały, że ludzie w różny sposób podchodzą do niejednoznaczności. Frenkel-Brunswik zaproponowała pojęcie (nie)tolerancji na dwuznaczność jako określenie pewnego wymiaru osobowości. I tak ktoś o niskiej tolerancji/wysokiej nietolerancji na dwuznaczność ma tendencję do postrzegania sytuacji niejednoznacznych jako niekomfortowych czy wręcz przerażających i jest skłonny do wyciągania pochopnych wniosków oraz patrzenia na rzeczywistość w sposób zero-jedynkowy. U takich osób chaos i zaskoczenie wywołują poważny niepokój, a myślenie w kategoriach prawdopodobieństwa czy relatywizowanie spotykają się z dużą niechęcią.

Akceptacja niepewności bywa trudna, ale ciągłe poszukiwanie pewności jest nawet trudniejsze. Kurczowe trzymanie się pewników, poprawianie wizji świata tak, by pasowała do naszych przekonań, oraz odwracanie wzroku od jego zmienności to uciążliwa praca. Osoby o niskiej tolerancji na dwuznaczność w codziennym życiu często poszukują akceptacji i potwierdzeń, że postępują właściwie. Przed podjęciem decyzji wielokrotnie konsultują się z innymi i przeglądają oceny w Internecie.

W pracy kierownicy najwyżej ceniący sobie pewność często uciekają się do mikrozarządzania, odmawiają współpracownikom prawa do podejmowania decyzji, nie dzielą się ani obowiązkami, ani odpowiedzialnością. Źle reagują na tych członków zespołu, których zachowanie wydaje im się nieprzewidywalne.

Także prokrastynacja może być objawem niskiej odporności na niepewność. Odkładając coś na później, oddalamy moment podjęcia decyzji, a to niemal zawsze wiąże się z jakimś ryzykiem. Szukamy sposobów na opóźnienie lub odroczenie działania – czy nawet całkowite uniknięcie pewnych sytuacji – bo nigdy nie możemy być do końca pewni konsekwencji.

W ślepym zaułku pewności

A przecież otaczająca nas rzeczywistość jest coraz bardziej chaotyczna, coraz mniej jednoznaczna. Jak twierdził w cytowanym już artykule Zygmunt Bauman, światu zagrażają „dwa niespętane żywioły – przyroda i cywilizacja, które miały się nawzajem korygować i ujarzmiać, a sprzęgły się przeciw nam”. Nieoczywiste, niespodziewane i przez to bardzo niepokojące są choćby zmiany klimatu, fake newsy, kryzysy ekonomiczne, których powodów nie potrafimy do końca pojąć, pandemie wywołane przez nieznane wirusy oraz konflikty mające podobno ustać w erze międzynarodowej współpracy i końca historii.

Jak uważał niemiecki socjolog Ulrich Beck, w XX w. nastąpiło przejście od społeczeństwa przemysłowego do „społeczeństwa ryzyka” charakteryzującego się powszechnym występowaniem i doświadczaniem czynników ryzyka, takich jak katastrofy ekologiczne, zanieczyszczenie środowiska czy ubóstwo. Co więcej, procesy globalizacji, urbanizacji i ros­nącej indywidualizacji wpływają na to, że społeczeństwa stają się coraz bardziej złożone i różnorodne, a życie w mieście – coraz bardziej anonimowe. To prowadzi do wzrostu poczucia niepewności i nieprzewidywalności. Nowoczesne społeczeństwa są w ciągłym ruchu, a obywatele stają w obliczu problemów i wyzwań, na które nie ma gotowych rozwiązań.

Niektórzy badacze, np. profesor psychologii społecznej Michael Hogg, sądzą, że niepewność może motywować ludzi do podpisywania się pod radykalnymi poglądami oraz identyfikacji z grupami społecznymi, które takowe reprezentują.

Ucieczka w radykalizm i fundamentalizm, utrwalanie stereotypów, jak również wszelkiego rodzaju teorie spiskowe to często metody radzenia sobie z brakiem pewności i bezradnością. Zamiast krytycznego podejścia do skomplikowanego problemu spotykamy się z wykluczaniem tych, którzy myślą inaczej, i reagowaniem na odmienną opinię świętym oburzeniem. To z kolei prowadzi do polaryzacji oraz izolowania się w bańkach informacyjnych karmiących nas tylko wiadomościami i opiniami zgodnymi z naszymi przekonaniami. Zamykamy się na odmienność, na sprzeczne z naszymi poglądy, a także na nowe doświadczenia. Zaczynamy postrzegać innych – tych obcych – jako potencjalne niebezpieczeństwo, bo przecież w „westernowym” ujęciu świata społeczeństwo dzieli się na złych i dobrych bohaterów; nie ma miejsca na to, co pośrednie, złożone, brak przestrzeni na dialog.

Uznając pewność za najwyższe dobro, jesteśmy skłonni uwierzyć na przykład w to, że bliżej niezidentyfikowana „grupa trzymająca władzę” sabotuje nasz dobrobyt. Pogrążamy się w rozpaczy przekonani, że nie ma dla ludzkości ratunku, albo zupełnie przeciwnie: wmawiamy sobie, że wszystko będzie dobrze. Ktoś coś wymyś­li, pojawi się superbohater ratujący świat lub nieznana jeszcze technologia przyniesie rozwiązanie naszych problemów.

Wątpię, więc działam

Szukanie pewności za wszelką cenę jest ograniczające – osoby o niskiej tolerancji na wieloznaczność podejmują często pochopne decyzje, trudno im bowiem zmierzyć się ze złożonością problemu i mnogością rozwiązań, spośród których żadne nie jest idealne. Niepewność może być paraliżująca, ale według Rebekki Solnit to właśnie w niepewności kryje się nadzieja. „Nadzieja tkwi również w założeniu, że nie sposób przewidzieć, co się stanie w przyszłości, i że w tej szczelinie niepewności pojawia się przestrzeń do działania. Nadzieja to opowiedzenie się za nieznanym i niepoznawalnym, alternatywa dla pewności żywionej zarówno przez optymistów, jak i pesymistów. Optymiści sądzą, że wszystko jest dobrze bez względu na nasze zaangażowanie, pesymiści zajmują przeciwne stanowisko: obie strony jednak zwalniają się z obowiązku działania” – czytamy w Nadziei w mroku.

Niepewność może być więc deprymująca albo motywująca – wszystko zależy od tego, jak do niej podchodzimy. Jeśli uznajemy ją za zagrożenie, będziemy od niej uciekać w fatalizm lub hurraoptymizm i nie zdołamy wykorzystać jej potencjału. Akceptując niepewność jako mnogość otwartych możliwości, jesteś­my skłonni działać, ponieważ zaangażowanie ma sens wtedy, gdy wynik nie został z góry przesądzony.

Nie jest wcale tak, że nasz poziom odporności na niepewność (bądź strachu przed nią) to coś ustalonego raz na zawsze i nic nie możemy z tym zrobić. Istnieją sposoby, by zwiększyć tolerancję dla wieloznaczności, a badania wykazują, że zmiana nastawienia w tej kwestii może wspomóc leczenie zaburzeń lękowych.

Marzenia o zmianie

„Brak pewności to jedyna pewna rzecz, a umiejętność radzenia sobie z niepewnością to jedyny pewny sposób zabezpieczenia się” – pisał amerykański matematyk John Allen Paulos w książce Matematyk gra na giełdzie. Jak to osiągnąć? Możemy zacząć od tego, że w sytuacji stresowej zatrzymujemy się na chwilę i rozważamy wszystkie opcje. Niepokój oraz poczucie niepewności to swego rodzaju sygnały wysyłane nam przez ciało i umysł, informujące o tym, że nadszedł czas na zrewidowanie poglądów, wiedzy czy perspektywy. Świat wokół nas jest i będzie chaotyczny, nieuporządkowany, wieloznaczny. Akceptacja takiego stanu rzeczy to pierwszy krok na drodze radzenia sobie w tej sytuacji. Nie będzie to ani łatwe, ani wygodne, ale nie brakuje powodów, by podjąć ten wysiłek.

Jednym z niekonwencjonalnych, choć bardzo efektywnych sposobów mierzenia się z uczuciem niepewności może być… bujanie w obłokach. Według Maggie Jackson chwile, w których pozwalamy sobie błądzić po labiryntach umysłu i układamy inne scenariusze wydarzeń, mogą pomóc nam oswoić się z niepewnością i przećwiczyć zmiany – w myśleniu, działaniu – których się obawiamy. Jak wyjaśnia Alysia, studentka ze środowiska migracyjnego cytowana w Uncertain…: „Sen na jawie jest czymś w rodzaju poczucia zapewnienia. Pozwala nam zrobić krok w tył, na chwilę oddalić się od własnego życia i spojrzeć na nie z szerszej perspektywy, widząc kompletny obraz siebie, swoich pragnień i marzeń. Sny na jawie sprawiają, że przyszłe plany wydają się o wiele łatwiej osiągalne”.

Komfort psychiczny to tylko jeden z powodów, dla których warto oswoić się z niepewnością. Już Leonardo da Vinci miał zauważyć, że zagmatwane rzeczy pobudzają umysł do nowych wynalazków, dostrzegając w nieporządku i niedookreśleniu potencjał twórczy. Kreatywne myślenie często wymaga wyjścia poza schemat, porzucenia pewności, znalezienia nieoczywistych powiązań. To może być tym trudniejsze, im bardziej wydaje nam się, że wiemy coś na pewno. Ekspert w danej dziedzinie, z kilkustronicowym życiorysem i tysiącami przepracowanych godzin, zawsze będzie wiedział, co należy zrobić, do momentu aż trafi na sytuację tak dziwną i niejednoznaczną, że zabraknie mu doświadczenia i wiedzy, by sobie z nią poradzić. W sytuacji gdy mamy do czynienia z wieloma niewiadomymi, kiedy podręcznikowe sposoby nie działają, warto spojrzeć na problem z punktu widzenia amatora, który niczego nie wie na pewno i w związku z tym zakwestionuje wszystko.

Japońscy mistrzowie zen nazywają taką postawę shoshin, czyli umysłem początkującego. Ma ona pomóc nam zachować otwartość i nie wpaść w rutynę. Praktykując shoshin, wystrzegamy się myśli, że coś udało nam się osiągnąć albo że w pełni opanowaliśmy jakąś dziedzinę. Nie ograniczamy swojego pola myś­lenia i działania oraz nie wykluczamy żadnych ewentualności. W końcu – jak pisze Shunryu Suzuki w książce Umysł zen, umysł początkującego – „w umyśle początkującego istnieje wiele możliwości, w umyśle eksperta jest ich niewiele”. I warto o tym pamiętać.