Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow
i
kolaż: „Przekrój"
Promienne zdrowie

Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow

Beata Kucieńska
Czyta się 13 minut

Mistycy Wschodu i współcześni psycholodzy mówią jednym głosem – sens życia rodzi się z wierności temu, co jest naszą własną drogą. Wszystko inne to tylko szum.

Pozwól sobie być cicho przyciąganym przez tajemniczy głos tego, co naprawdę kochasz. On cię nie zawiedzie – radził Rumi, XIII-wieczny poeta i mistyk suficki. To właśnie wsłuchanie się w najgłębsze pragnienia i tęsk­noty stanowi jeden z kluczy do życia w zgodzie ze sobą; takiego, by u schyłku nie odkryć z goryczą, że goniliśmy za mirażem, a nie za tym, co naprawdę miało znaczenie. Joseph Camp­bell, amerykański znawca mitologii różnych kultur, pisał o tej podróży w podobnym duchu: „Jeśli podążasz za tym, co daje ci szczęście, wchodzisz na ścieżkę, która od zawsze na ciebie czekała, i zaczynasz żyć takim życiem, jakie naprawdę powinieneś wieść”.

Wewnętrzna prawda

W tradycjach Wschodu, zwłaszcza w jodze i buddyzmie, indywidualną ścieżkę duszy nazywa się dharmą. Życie w zgodzie z dharmą oznacza egzystencję w prawdzie – nie tej wynikającej z mechaniz­mów obronnych, nie tej zbudowanej z oczekiwań rodziny czy społeczeństwa, lecz tej, która wypływa z wewnętrznego głosu. To właśnie on prowadzi ku przekształcaniu w działanie naszych talentów i potencjałów.

Bhagawadgita, klasyczny traktat filozofii indyjskiej pochodzący prawdopodobnie z przełomu III i II w. p.n.e., radzi: „Własna dharma, choćby niedoskonale pełniona, jest lepsza niż cudza doskonale wykonana. Lepiej zginąć, pełniąc włas­ną dharmę – cudza dharma niesie niebezpieczeństwo” (Bhagawadgita 3,35). Tę samą uniwersalną mądrość – że sens życia wynika z wierności swojej ścieżce – odnajdziemy zarówno w tradycjach duchowych oraz sztuce, jak i w badaniach naukowych.

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

Mihály Csíkszentmihályi, węgiersko-amerykański profesor psychologii pozytywnej, pionier badań nad stanem przepływu, opisał flow jako doświadczenie radosnego zanurzenia w działaniu – takie, które pojawia się w momentach głębokiego skupienia i zaangażowania, gdy rozwijamy własne możliwości. W książce Flow. Stan przepływu pisał: „Kiedy czujemy, że inwestujemy uwagę w zadania sprzeczne z naszą wolą, nasza energia psychiczna się marnuje. Zamiast wykorzystywać ją do osiągnięcia własnych celów, zajmujemy się realizacją celów kogoś innego. Poświęcony na to czas postrzegamy jako odebrany nam kawałek życia” (tłum. Aleksandra Haduła). Wiele osób traktuje pracę jako ciężar, narzucony z zewnątrz obowiązek, który trzeba wykonać, wysiłek wysysający siły. Nawet jeśli towarzyszy jej chwilowa satysfakcja, nie traktujemy tego jako elementu drogi wiodącej do realizacji naszych długoterminowych celów. 

Badania Csíkszentmihályiego przyniosły zaskakujący wniosek: ludzie częściej doświadczają flow podczas pracy niż w czasie wolnym. Mimo to większość wolałaby robić coś innego niż pracować, i to niezależnie od tego, czy w danej chwili doznaje przepływu. W ich odczuciu praca nadal pozostaje czymś narzuconym, ograniczającym wolność, rozrywka zaś – nawet jałowa – uosabia upragnioną swobodę. Dlatego woleliby unikać pracy jak to tylko możliwe. Tymczasem, jak zauważa badacz, to właś­nie bierna rozrywka może stać się cichym złodziejem wolnego czasu i energii: „Doświadczenie przepływu, będące wynikiem korzystania z umiejętności, prowadzi do rozwoju. Masowa rozrywka, masowa kultura, a nawet kultura wysoka, konsumowana w sposób bierny i z przyczyn zewnętrznych, są pasożytami w naszych umysłach. Pochłaniają energię psychiczną, nie dając nam w zamian potrzebnej siły. Sprawiają, że jesteś­my bardziej wyczerpani i zniechęceni niż wcześniej”.

Wrócić do źródła, by odkryć swój kolor

Dharma to coś więcej niż wybór zawodu, partnera czy sposobu spędzania czasu. To kierunek, w którym płynie nasze życie, nasza wewnętrzna motywacja, nasze najgłębsze wartości porządkujące wszystkie obszary egzystencji. 

Niektórzy odkrywają swoją dharmę naturalnie, niemal bez wysiłku. Innych prowadzi do niej bolesny kryzys, który staje się bramą do najbardziej autentycznej wersji siebie. Tak było w przypadku Anity Moorjani, autorki i mówczyni motywacyjnej, która w 2006 r. doświadczyła stanu z pogranicza życia i śmierci. Zanim zachorowała na chłoniaka, wiodła pozornie spełnione życie: miała satysfakcjonującą pracę i kochającego męża, który trwał przy niej w najtrudniejszych chwilach. Dopiero w ostatnim stadium nowotworu, gdy otarła się o śmierć, odkryła swoją dharmę. Zrozumiała, że jej choroba miała związek z lękiem, brakiem miłości do siebie i życiem wbrew własnej prawdzie. Usłyszała wtedy wewnętrzny głos: jeśli zdecyduje się wrócić, jej ciało się uzdrowi. I tak się stało, mimo że lekarze dawali jej zaledwie kilka godzin życia. Po wybudzeniu ze śpiączki rozpoczął się proces niewytłumaczalnej całkowitej remisji.

W książce Umrzeć, by stać się sobą Moor­jani opisuje to, co przeżyła: „Podczas mojego doświadczenia z pogranicza śmierci nic nie istniało poza moją świadomością, jako że byłam w jedności z całym Wszechświatem. Miałam wrażenie obejmowania wszystkiego. W tym stanie panowała absolutna jasność, w której wszystko było poznane. Miałam wrażenie stawania się każdym bytem, istniałam w każdym z nich”. Podobną jedność z wszechistnieniem jogini opisują jako samadhi (dosłownie „połączyć razem”) – duchowe zjednoczenie możliwe do osiągnięcia podczas głębokiej medytacji. Sahajananda, nauczyciel tradycyjnej szkoły hridaja jogi, definiuje je jako ekstatyczny stan, w którym podmiot (osoba medytująca) i przedmiot medytacji stapiają się w całość, a poczucie indywidualności zanika. Samadhi wieńczy ośmioraką ścieżkę opisaną przez Patańdźalego w Jogasutrach, klasycznym traktacie z II w. p.n.e. Stan ten zamyka też proces samjamy – bezpośredniego poznania poprzez identyfikację. To ostatni krok przed pełnym wyzwoleniem, czyli jogą rozumianą jako zjednoczenie z boskością.

Doświadczenia ekstatycznej jedności ze wszystkim, co istnieje, odnajdujemy również w innych tradycjach duchowych, m.in. w sufizmie – mistycznym nurcie islamu. Wśród najbardziej przejmujących świadectw takiego doświadczenia są strofy XIV-wiecznego perskiego poety i mis­tyka Hafeza, który pisał:

I bez powodu zaczynam skakać jak dziecko.
I bez powodu zmieniam się w liść, unoszony tak

wysoko, że całuję usta słońca i rozpływam się.
I bez powodu tysiąc ptaków wybiera moją głowę na stół

narad, zaczynają krążyć kielichy wina i dzikie śpiewy.
I z każdego powodu w bezmiarze istnienia zaczynam

wiecznie, wiecznie śmiać się i kochać!
Gdy staję się liściem i wchodzę w taniec, biegnę, by pocałować

Ukochanego i rozpuszczam się w Prawdzie, którą Jestem.
To poruszający opis jedności z naturą; momentu, w którym człowiek przekracza granice własnej indywidualności i staje się wszystkim, co widzi, czego dotyka, co słyszy i czuje.

Takie zanurzenie w istnieniu przywoływał także Mihály Csíkszentmihályi. Jego zdaniem w stanie flow rozpuszcza się ego, a my zapominamy o sobie i płyniemy z doświadczeniem, zanurzeni w nim jak w nurcie rzeki. W swojej książce poświęconej przepływowi Csíkszentmihályi przywołał osiem etapów hatha jogi według Patańdźalego, zwracając szczególną uwagę na ostatni z nich – samadhi. „Ci, którym się to [poczucie jedności – przyp. red.] udało, opisują samadhi jako najbardziej satysfakcjonujące doświadczenie w życiu”. Csíkszentmihályi widział w jodze dokładnie zaplanowaną praktykę, która pozwala osiągnąć stan radosnego zaangażowania, czyli właśnie flow: „Podobieństwa między jogą a przepływem są bardzo duże […]. W obu przypadkach […] zapomina się o sobie poprzez koncentrację na zadaniu, co jest możliwe dzięki narzuceniu ciału dyscypliny”.

To niezwykłe doznanie jedności ze wszechświatem można porównać do utożsamienia się z pierwotnie białym światłem, zanim rozszczepiło się na tysiące barw, z których każda reprezentuje indywidualny byt. U Anity Moorjani, Sahajanandy oraz innych, którzy poznali stan samadhi, transformacja świadomości była tak głęboka, że w jej wyniku wyłonił się czysty kolor ich dharmy – zgodny z duszą, wolny od lęków i uwarunkowań. Zaczął promieniować na zewnątrz, objawiając się w konkretnym życiowym powołaniu, misji, zadaniu czy celu.

Dla Anity Moorjani samadhi stało się źródłem uzdrowienia i bramą do realizacji własnej dharmy. W swojej książce opisała, jak doświadczając tego stanu wielkiej wolności, poczuła, że wszyscy ludzie są połączeni z uniwersalną energią, wszyscy stanowią jedność. Na drodze do pełnej świadomości tego zjednoczenia mogą stanąć jedynie ograniczające przekonania wobec siebie i umysł. Dopiero całkowite uwolnienie intelektu umożliwia swobodny przepływ energii. „Gdy umysł się uciszył, otwarły się wrota śluzy. Zamiast walczyć z naturą wszechświata, by móc doznać uzdrowienia, pozwoliłam energii krążyć według jej włas­nych zasad” – pisała.

Rumi powiedział: „Niech piękno tego, co kochasz, będzie tym, co czynisz”. I tak właśnie potoczyło się życie Anity Moor­jani. Okazało się, że jej choroba miała podłoże psychosomatyczne i takie też było jej uzdrowienie. Dusza, uwolniona z więzienia lęku i braku miłości do siebie, zaczęła się przejawiać w harmonijnym działaniu, które dziś inspiruje wielu do bardziej świadomego życia. Anita opisuje to następująco: „Stan »bycia« oznacza życie z duszy i jest to stan otwartości. Oznacza być tym, kim naprawdę jesteśmy, bez osądzania”. Moorjani wyjaś­nia, że być to nie to samo, co robić. Gdy naprawdę jesteśmy, żyjemy w pełnej świadomości chwili, nasze działania wypływają z czucia, nie zaś z myśli czy prag­nień. Jeśli to, co robi się każdego dnia, jest motywowane pasją i daje radość, to znaczy, że jest się zanurzonym w byciu. Gdy zaś działania są wynikiem strachu, przechodzi się w tryb robienia.

kolaż: „Przekrój”

Drzwi do przepływu

W jaki sposób uwolnić się od strachu i częściej doświadczać stanu przepływu? Anita musiała otrzeć się o śmierć, by poznać tę wolność. Jednak sama regularna medytacja pozwala dotknąć tej lekkości i radości z życia, o których pisał Hafez, bez konieczności stawania na krawędzi istnienia. Podczas praktyki nawet ci, którzy doświadczyli głębokiej traumy, potrafią wejść w stan przepływu, tak jakby to całe cierpienie, jakie noszą w sobie, nagle przestawało mieć znaczenie. Gdy obserwuje się zajęcia hridaja jogi, na których każda asana staje się medytacją, można zauważyć subtelną przemianę: twarze łagodnieją, napięcia odpuszczają, pojawia się prosta radość istnienia; taka, która sprawia, że człowiek chce skakać jak dziecko bez żadnego powodu.

Nie tylko joga, medytacja czy przeżycia graniczne prowadzą do przepływu. Csíkszentmihályi badał wiele aktywności, które angażują ciało i umysł w sposób pozwalający wejść w ten stan. Zauważył, że warunki sprzyjające flow są wspólne dla ludzi na całym świecie. W swoich badaniach wyróżnił osiem elementów towarzyszących temu doświadczeniu: „Po pierwsze, do takich przeżyć dochodzi wtedy, gdy mierzymy się z zadaniami, które mamy szansę ukończyć. Po drugie, musimy być w stanie skoncentrować się na tym, co robimy. Po trzecie i czwarte, koncentracja zazwyczaj jest możliwa, kiedy nasze zadanie ma jasno określone cele i gdy otrzymujemy natychmiastową informację zwrotną na temat rezultatów naszych działań. Po piąte, gdy znajdujemy się w stanie głębokiego, lecz niewymagającego wysiłku zaangażowania, które usuwa z naszej świadomości wszelkie zmartwienia i troski dnia codziennego. Po szóste, satysfakcjonujące doświadczenia dają nam poczucie sprawowania kontroli nad tym, co robimy. Po siódme, nie zastanawiamy się wówczas nad sobą, choć paradoksalnie po doświadczeniu przepływu nasze poczucie jaźni staje się silniejsze. I wreszcie po ósme, zmienia się nasze postrzeganie czasu – godziny mijają jak minuty, a minuty mogą się rozciągać na całe godziny. Połączenie wszystkich tych elementów daje poczucie głębokiej satysfakcji, które jest tak wspaniałe, że uznajemy, iż warto było poświęcić aż tyle energii tylko po to, by go doświadczyć”.

Prawie każda czynność – nawet najprostszy, codzienny gest – jeśli zawiera choć jeden z tych ośmiu składników, może otworzyć drzwi do przepływu. Jak pisała Rabi’a al-Adawijja, iracka poetka z VIII stulecia:

To pomaga –
położyć dłonie
na garnku,
miotle,
w miednicy.
Próbowałam malować,
ale łatwiej
było mi latać
krojąc ziemniaki.

Csíkszentmihályi podkreślał, jak niedocenianym, a zarazem wspaniałym portalem do doświadczenia przepływu jest ciało. Gdy dopada nas smutek, przygnębienie albo poczucie wypalenia, mamy do dyspozycji narzędzie, które nie wymaga niczego poza naszą uważnością. Choć coraz więcej osób dostrzega wartość zdrowia i sprawności fizycznej, wciąż nie potrafimy w pełni korzystać z potencjału, jaki kryje się w naszych ciałach. Rzadko poruszamy się z wdziękiem, patrzymy na świat z wrażliwością, odczuwamy radość płynącą z ruchu, smaku i dotyku. Tymczasem te jakości są w naszym zasięgu. Wystarczy nauczyć się kontroli nad własnym ciałem i zmysłami. Bez tego nasze odbieranie świata staje się chaotyczne i rozproszone: poruszamy się niezdarnie, niewrażliwe oko gubi piękno, niewprawne ucho rejestruje głównie hałas, a podniebienie nie rozróżnia subtelności smaków. Jeżeli nie troszczymy się o ciało, jakość życia ubożeje, staje się ledwie wystarczająca, a czasem nawet zbyt niska. Gdy jednak nauczymy się kierować tym, co odczuwamy, w naszej świadomości zapanuje porządek. Chaos ustąpi miejsca przyjemnemu poczuciu harmonii.

Motyw przewodni

Ciało, umysł i relacje to trzy zawsze dostępne bramy do doświadczania przepływu. Bywa, że potrzeba sporego wysiłku fizycznego, mentalnego i emocjonalnego, aby zacząć lekko unosić się z nurtem. Wielu z nas doświadczyło tego uczucia choćby przelotnie. Csíkszentmihályi uważał, że właśnie zdolność do częstego wchodzenia w przepływ jest kluczem do szczęśliwego i spełnionego życia. Najintensywniej zaś flow objawia się wtedy, gdy wynika z odkrycia swojej dharmy – wewnętrznego motywu przewodniego, który porządkuje wszystkie dziedziny egzystencji. „W wielu wypadkach taki motyw wyłania się w reakcji na wielką krzywdę doznaną we wczesnym okresie życia” – zauważył badacz. Jednak by przynosić największą satysfakcję, ten motyw nie może pozostać wyłącznie osobisty. Musi obejmować też innych ludzi, zwierzęta, rośliny, planetę. Cierpienie jednostki staje się portalem do współczucia wszystkim istotom, a jej radość przeradza się w pragnienie, żeby dzielić się nią z innymi.

Indywidualny kolor, jaki wyłonił się z białego światła świadomości, powraca do źródła, tańcząc w harmonii z pozostałymi barwami. Tak jak wirujące złote liś­cie, które rozpływają się w pocałunkach słońca.

Czytaj również:

Otwarte drzwi Otwarte drzwi
i
„Polowanie na przepiórki", Francisco Goya, 1775 r. / Wikiart (domena publiczna)
Opowieści

Otwarte drzwi

Saki

Czego można się spodziewać po herbatce z nieznajomą ciotką? Na pewno nie tego.

Ciotunia przyjdzie lada moment – oznajmiła rezolutna piętnastoletnia pannica. – Do tego czasu będzie musiał szanowny pan jakoś ze mną wytrzymać.

Czytaj dalej