Powrót złotej jugi Powrót złotej jugi
i
ilustracja: „Przekrój"
Wiedza i niewiedza

Powrót złotej jugi

Tomasz Wiśniewski
Czyta się 16 minut

Być może historia wcale nie biegnie do przodu, lecz cyklicznie zatacza coraz mniejsze kręgi. W perspektywie indyjskiej kosmogonii nasze czasy postępu jawią się jako najciemniejszy moment w wiecznym tańcu odrodzenia i zaniku świata.

Na szczęście ten etap właśnie się kończy.

Myśl, że światy regularnie powstają i giną, wydaje się fizykom całkiem prawdopodobna, ale już idea, że wszelkie wydarzenia powtarzają się w nieskończoność, stoi w sprzeczności z zachodnią koncepcją czasu linearnego. Jak jednak zauważył wybitny indolog z pierwszej połowy XX w. Heinrich Zimmer, każda kultura ma skłonność do postrzegania własnego rozumienia czasu i przestrzeni jako jedynego właściwego – poza tym zachodnia koncepcja czasu linearnego jest czymś względnie nowym w historii idei. Za jej twórcę można uznawać św. Augustyna, który w swoim Państwie Bożym zaproponował schemat dziejów przypominający wypuszczenie strzały: mający początek, kierunek i cel. To w gruncie rzeczy teologiczne podejście, wynikające z biblijnej kosmogonii oraz idei końca historii, wpłynęło na całą myśl Zachodu i ukształtowało również świecką ideę postępu.

Zachodni myśliciele pogańscy, którzy poprzedzali Augustyna z Hippony, postrzegali jednak czas inaczej: jako obracające się w nieskończoność koło, wieczny powrót tych samych wydarzeń odtwarzanych w cyklu: złoty wiek, upadek i powrót. W tej perspektywie pierwotna doskonałość człowieka została zatracona. Według Hezjoda kiedyś istniała „złota rasa” istot, żyjących w szczęściu, w bliskości z bogami i nieznających cierpienia; w jego czasach zaś ludzie należą już do „rasy żelaznej” – cierpią, są niesprawied­liwi i niemoralni. Augustyn i chrześcijanie sądzili przeciwnie: zbawienie i pełnia miały dopiero nadejść. Jak widać, starożytnym Grekom i Rzymianom znacznie bliżej było do indyjskich wyobrażeń o cyk­lach czasu niż do koncepcji chrześcijańskiej. Kolistość historii miała dla nich

Informacja

Twoja pula treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu już się skończyła. Nie martw się! Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej, dzięki której będziesz mieć dostęp do wszystkich treści na przekroj.org. Jeśli masz już aktywną prenumeratę cyfrową, zaloguj się, by kontynuować.

Subskrybuj

Czytaj również:

Kwanty jaźni Kwanty jaźni
i
kolaż: „Przekrój"
Wiedza i niewiedza

Kwanty jaźni

Beata Kucieńska

Rozwój fizyki kwantowej nadał nowy wymiar rozumieniu, czym jest świadomość. Podczas gdy jedni wierzą, że można ją sprowadzić do biologicznych czy matematycznych procesów, noblista Roger Penrose przedstawia dowody na to, że nasza jaźń zdecydowanie poza nie wykracza.

Czym jest świadomość? Pytanie to zadają sobie nie tylko filozofowie, lecz także naukowcy. Między innymi w buddyzmie czy hinduizmie świadomość postrzegana jest jako pierwotna, wszechobecna energia i źródło materialnego świata. Człowiek i jego indywidualna świadomość jest w tych tradycyjnych systemach filozoficznych po prostu zakotwiczoną w określonym czasie emanacją uniwersalnej świadomości. Koncepcję, która w dużej mierze odpowiada tym starożytnym filozofiom, rozwija jeden ze współczesnych naukowców, Roger Penrose – brytyjski fizyk, matematyk i filozof nauki, noblista z 2020 r. (nagrodę otrzymał za badania nad czarnymi dziurami). Według niego świadomość działa na poziomie kwantowym w sposób, którego nie da się sprowadzić do obliczeń. Z tego powodu jej natura jest niedostępna dla komputerów i sztuczna inteligencja nie może stać się świadoma.

Czytaj dalej