Klejnoty utraty i łez
i
ilustracja: Igor Kubik
Doznania

Klejnoty utraty i łez

Tomasz Wichrowski
Czyta się 10 minut

Podobnie jak dziś pamiątkowe fotografie, tak kiedyś wspominaniu zmarłych służyła żałobna biżuteria, którą bogacze zamawiali u mistrzów rzemiosła, a biedacy wykonywali sami z kosmyków włosów swoich bliskich.

Zapomniany dziś zwyczaj noszenia biżuterii żałobnej korzeniami sięga antyku, ale największy rozkwit tej tradycji przypadł na czasy pomiędzy średniowieczem a końcem XIX w. Popularne motywy wanitatywne, takie jak czaszki i skrzyżowane piszczele, miały początkowo skłaniać właściciela ozdoby do refleksji nad przemijalnością życia i dóbr doczesnych. Podobne moralizatorskie przesłanie niosło rytowane w metalu wezwanie memento mori znaczące dosłownie „pamiętaj o śmierci”. W epoce renesansu zaczęto przykładać więcej wagi do personalizowania żałobnych ozdób. Od XVI w. znane są zapisy w testamentach przekazujące środki oraz instrukcje dotyczące klejnotów mających upamiętnić legatora. Tradycyjnie były to pierścienie.

Żałobny pierścień, 1550–1600, wykonany ze złota, ozdobiony heksagonalnym elementem z emaliowaną czaszką i napisem: + NOSSE TE. YPSUM oraz napisem na obrączce: + DYE TO LYVE; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień, 1550–1600, wykonany ze złota, ozdobiony heksagonalnym elementem z emaliowaną czaszką i napisem: + NOSSE TE. YPSUM oraz napisem na obrączce: + DYE TO LYVE; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1600 r., wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się emaliowana na biało czaszka, na rewersie znak kupiecki, a na bocznej krawędzi widnieje napis: NOSSE TE IPSUM (Poznaj samego siebie); ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1600 r., wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się emaliowana na biało czaszka, na rewersie znak kupiecki, a na bocznej krawędzi widnieje napis: NOSSE TE IPSUM (Poznaj samego siebie); ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1600 r., wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się emaliowana na biało czaszka, na rewersie znak kupiecki, a na bocznej krawędzi widnieje napis: NOSSE TE IPSUM (Poznaj samego siebie); ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1600 r., wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się emaliowana na biało czaszka, na rewersie znak kupiecki, a na bocznej krawędzi widnieje napis: NOSSE TE IPSUM (Poznaj samego siebie); ©Victoria & Albert Museum, London
Zapięcie z motywem żałobnym z połowy XVII w., ozdobione emaliowanymi przedstawieniami czaszek, skrzyżowanych kości, uskrzydlonej klepsydry, kwiatów i liści; ©Victoria & Albert Museum, London
Zapięcie z motywem żałobnym z połowy XVII w., ozdobione emaliowanymi przedstawieniami czaszek, skrzyżowanych kości, uskrzydlonej klepsydry, kwiatów i liści; ©Victoria & Albert Museum, London
Zapięcie z motywem żałobnym z połowy XVII w., ozdobione emaliowanymi przedstawieniami czaszek, skrzyżowanych kości, uskrzydlonej klepsydry, kwiatów i liści; ©Victoria & Albert Museum, London
Zapięcie z motywem żałobnym z połowy XVII w., ozdobione emaliowanymi przedstawieniami czaszek, skrzyżowanych kości, uskrzydlonej klepsydry, kwiatów i liści; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Samuela Nicholetsa z Hertfordshire, zmarłego 7 lipca 1661 r. (zgodnie z inskrypcją wewnątrz pierścienia), wykonany ze złota, pusty we wnętrzu, gdzie ukryto kosmyk włosów widoczny poprzez ażurową emaliowaną dekorację ułożoną z motywów czaszek, piszczeli i tarcz herbowych; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Samuela Nicholetsa z Hertfordshire, zmarłego 7 lipca 1661 r. (zgodnie z inskrypcją wewnątrz pierścienia), wykonany ze złota, pusty we wnętrzu, gdzie ukryto kosmyk włosów widoczny poprzez ażurową emaliowaną dekorację ułożoną z motywów czaszek, piszczeli i tarcz herbowych; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Samuela Nicholetsa z Hertfordshire, zmarłego 7 lipca 1661 r. (zgodnie z inskrypcją wewnątrz pierścienia), wykonany ze złota, pusty we wnętrzu, gdzie ukryto kosmyk włosów widoczny poprzez ażurową emaliowaną dekorację ułożoną z motywów czaszek, piszczeli i tarcz herbowych; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Samuela Nicholetsa z Hertfordshire, zmarłego 7 lipca 1661 r. (zgodnie z inskrypcją wewnątrz pierścienia), wykonany ze złota, pusty we wnętrzu, gdzie ukryto kosmyk włosów widoczny poprzez ażurową emaliowaną dekorację ułożoną z motywów czaszek, piszczeli i tarcz herbowych; ©Victoria & Albert Museum, London

Żałobne klejnoty wykonywano najczęściej ze złota, które następnie dekorowano czarną emalią oraz wspomnianymi motywami. Przez wieki ten rodzaj stylistyki utrwalił się jako wzorzec, choć z czasem ozdoby nabrały dużo bardziej osobistego wyrazu. Już w XVII w. biżuterię zaczęto zaopatrywać w miniaturowe przedstawienia upamiętnianej osoby. Być może wzór dla nich stanowiły pierścienie angielskich rojalistów ozdobione wizerunkiem króla Karola I Stuarta.

Karol I pomimo licznej grupy stronników był władcą niepopularnym. Przejawiał zapędy absolutystyczne, prowadził bezwzględną politykę podatkową oraz wzorem swojego ojca porwał się na próby przejęcia kontroli nad Kościołem. Decyzje, które poróżniły go z częścią poddanych i parlamentem, doprowadziły w końcu do wybuchu wojny domowej. Przegrana w niej zakończyła się dla króla tragicznie. 30 stycznia 1649 r. w Londynie Karol I Stuart jako pierwszy i jedyny angielski władca został poprowadzony na szafot i ścięty. Wraz z egzekucją króla na pewien czas zniesiona została sama monarchia, a rządy jako lord protektor przejął Oliver Cromwell.

Zepchnięci na margines stronnicy króla zaczęli wykorzystywać biżuterię z podobizną Karola jako symbol żałoby oraz lojalności wobec władzy królewskiej. Wielu z nich w okresie bezkrólewia utraciło majątki na rzecz protektoratu, więc poza ideologicznymi mieli również finansowe powody, by popierać monarchię. Okazując swoją lojalność, liczyli na wynagrodzenie po ewentualnym odzyskaniu tronu przez Stuartów.

Pierścień żałobny upamiętniający Karola I Stuarta. Miniatura portretowa prawdopodobnie z XVII w., złota oprawa z XVIII w.; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Karola I Stuarta. Miniatura portretowa prawdopodobnie z XVII w., złota oprawa z XVIII w.; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1649 r. upamiętniający Karola I Stuarta, wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się intagliowany portret Karola I, a na rewersie czaszka pomiędzy dwiema koronami, inicjałem CR oraz inskrypcjami: GLORIA i VANITAS; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1649 r. upamiętniający Karola I Stuarta, wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się intagliowany portret Karola I, a na rewersie czaszka pomiędzy dwiema koronami, inicjałem CR oraz inskrypcjami: GLORIA i VANITAS; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1649 r. upamiętniający Karola I Stuarta, wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się intagliowany portret Karola I, a na rewersie czaszka pomiędzy dwiema koronami, inicjałem CR oraz inskrypcjami: GLORIA i VANITAS; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1649 r. upamiętniający Karola I Stuarta, wykonany ze złota, ozdobiony obrotowym elementem, na którego awersie znajduje się intagliowany portret Karola I, a na rewersie czaszka pomiędzy dwiema koronami, inicjałem CR oraz inskrypcjami: GLORIA i VANITAS; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z połowy XVIII w. upamiętniający Karola I Stuarta, ozdobiony kryształem przykrywającym portret monarchy na zielonym emaliowanym tle, osadzony pomiędzy dwoma brylantami w srebrnych oprawkach; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z połowy XVIII w. upamiętniający Karola I Stuarta, ozdobiony kryształem przykrywającym portret monarchy na zielonym emaliowanym tle, osadzony pomiędzy dwoma brylantami w srebrnych oprawkach; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z połowy XVIII w. upamiętniający Karola I Stuarta, ozdobiony kryształem przykrywającym portret monarchy na zielonym emaliowanym tle, osadzony pomiędzy dwoma brylantami w srebrnych oprawkach; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z połowy XVIII w. upamiętniający Karola I Stuarta, ozdobiony kryształem przykrywającym portret monarchy na zielonym emaliowanym tle, osadzony pomiędzy dwoma brylantami w srebrnych oprawkach; ©Victoria & Albert Museum, London

Klejnoty musiały być na tyle dyskretne, by ich noszenie nie stwarzało ryzyka zdemaskowania. Poza niewielką miniaturą portretową umieszczoną pod kryształem mogły być przyozdobione królewskimi inicjałami lub datą śmierci. W okresie represji wykonywano je w formie sekretników. Istniały także ozdoby z ukrytymi w schowkach kosmykami włosów króla lub kawałkami tkaniny przesiąkniętej jego krwią. Po przywróceniu ustroju monarchicznego w 1660 r. biżuteria wyrażająca żałobę po Karolu I Stuarcie stała się legalna. Jednocześnie jej noszenie nie utraciło wcale politycznego charakteru – klejnoty często stawały się osią sporów pomiędzy tymi, którzy uważali się za długoletnich zwolenników monarchii, a pozostałymi, których ci pierwsi oskarżali o podlizywanie się nowej władzy.

Mimo konfliktów, jakie wzniecały, precjoza poświęcone Karolowi I są istotnym przykładem wspólnoty różnych klas społecznych na polu rojalizmu. A także bardzo ważnym etapem w rozwoju samej biżuterii żałobnej. Symbolika tych ozdób wykraczała bowiem daleko poza wątek rojalistyczny, odnosząc się bezpośrednio do idei upamiętnienia samej śmierci. Z biżuterii monarchistów wyewoluowały ozdoby wyrażające żal po osobistej stracie. W niedługim czasie ten rodzaj upamiętnienia stał się niezwykle popularny, czego efektem było ukształtowanie się całej dziedziny złotnictwa skupiającej się na żałobie.

U schyłku XVII w. mało kto miał dostęp do emaliowanych lub malowanych miniatur, dlatego wybierano raczej inne rozwiązania identyfikujące ozdobę ze zmarłą osobą. Obok inicjałów, inskrypcji i związanej ze śmiercią ikonografii wybór padał najczęściej na włosy. Z wielką precyzją umieszczano je w pierścieniach, zawieszkach, broszkach, kolczykach, a nawet spinkach do mankietów. Charakterystyczne dla tego okresu były klejnoty ozdobione płaskim kryształem o fasetowanych bokach przykrywającym kompozycję misternie plecionych włosów zmarłej osoby, ozdobionych maleńkim monogramem ze złotego drutu. Ze względu na swoją proweniencję dziś ozdoby te nazywane są kryształami Stuartów.

Pierścień żałobny upamiętniający Karola II i Katarzynę z Braganzy, ok. 1685–1705, ozdobiony owalnym fasetowanym kryształem przykrywającym splecione włosy oraz wykonane ze złotego drutu inicjały CR KR pod koroną; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny upamiętniający Karola II i Katarzynę z Braganzy, ok. 1685–1705, ozdobiony owalnym fasetowanym kryształem przykrywającym splecione włosy oraz wykonane ze złotego drutu inicjały CR KR pod koroną; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z XVIII w. upamiętniający Jakuba I Stuarta, wykonany ze złota, wysadzany naprzemiennie rubinami i diamentami tworzącymi obwódkę wokół centralnego kryształu przykrywającego koronowany monogram IR z pozłacanego drutu umieszczonego na włosach; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z XVIII w. upamiętniający Jakuba I Stuarta, wykonany ze złota, wysadzany naprzemiennie rubinami i diamentami tworzącymi obwódkę wokół centralnego kryształu przykrywającego koronowany monogram IR z pozłacanego drutu umieszczonego na włosach; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z XVIII w. upamiętniający Jakuba I Stuarta, wykonany ze złota, wysadzany naprzemiennie rubinami i diamentami tworzącymi obwódkę wokół centralnego kryształu przykrywającego koronowany monogram IR z pozłacanego drutu umieszczonego na włosach; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z XVIII w. upamiętniający Jakuba I Stuarta, wykonany ze złota, wysadzany naprzemiennie rubinami i diamentami tworzącymi obwódkę wokół centralnego kryształu przykrywającego koronowany monogram IR z pozłacanego drutu umieszczonego na włosach; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Żałobna broszka z ok. 1700 r., wykonana ze złota, ozdobiona ośmiokątnym fasetowanym kryształem przykrywającym monogram CWC ze złotego drutu, z tyłu wygrawerowane inicjały SK; ©Bentley & Skinner
Żałobna broszka z ok. 1700 r., wykonana ze złota, ozdobiona ośmiokątnym fasetowanym kryształem przykrywającym monogram CWC ze złotego drutu, z tyłu wygrawerowane inicjały SK; ©Bentley & Skinner
Pierścień żałobny z ok. 1701 r. upamiętniający Jakuba II Stuarta, ozdobiony kryształem górskim przykrywającym monogram JR ze złotego drutu ułożony poniżej korony podtrzymywanej przez dwa anioły z jedwabiu na tle z włosów; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1701 r. upamiętniający Jakuba II Stuarta, ozdobiony kryształem górskim przykrywającym monogram JR ze złotego drutu ułożony poniżej korony podtrzymywanej przez dwa anioły z jedwabiu na tle z włosów; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1709 r., wykonany ze złota, ozdobiony fasetowanym kryształem górskim przykrywającym monogram ze złotego drutu. Obrączka ozdobiona emaliowanym na czarno motywem szkieletu oraz skrzyżowanych kości, opatrzona inskrypcją po wewnętrznej stronie: „M Frend obt 9' May 1709 aeta. 59”; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z ok. 1709 r., wykonany ze złota, ozdobiony fasetowanym kryształem górskim przykrywającym monogram ze złotego drutu. Obrączka ozdobiona emaliowanym na czarno motywem szkieletu oraz skrzyżowanych kości, opatrzona inskrypcją po wewnętrznej stronie: „M Frend obt 9′ May 1709 aeta. 59”; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień, ok. 1680–1720, wykonany ze złota, ozdobiony fasetowanym kryształem górskim przykrywającym monogram CP ze złotego drutu; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień, ok. 1680–1720, wykonany ze złota, ozdobiony fasetowanym kryształem górskim przykrywającym monogram CP ze złotego drutu; ©Victoria & Albert Museum, London

W tamtych czasach śmierć była stałym towarzyszem życia. Wojny, choroby (w tym liczne epidemie), ciężkie porody oraz wysoka śmiertelność wśród dzieci powodowały, że niemal niemożliwe było napotkanie osoby niedotkniętej stratą. Kondukty pogrzebowe stanowiły regularny widok na ulicach brytyjskich miast. W zależności od pozycji społecznej zmarłego mogły składać się nawet z setek osób.

Znany angielski urzędnik państwowy i pamiętnikarz Samuel Pepys zapisał w swoim dzienniku, że na ceremonię związaną z pogrzebem złotnika sir Thomasa Vynera musiano wynająć aż dwie miejskie sale zgromadzeń, a goście i tak zmuszeni byli tłoczyć się w ciasnocie. W innym miejscu Pepys wspomina kondukt pogrzebowy swojego kuzyna Anthony’ego Joyce’a, który według jego rachuby liczył 400 lub 500 żałobników. Tak znaczna liczba zgromadzonych nie wynikała jedynie z samego żalu, lecz również z obowiązku zapraszania jak największej liczby krewnych i przyjaciół przez najbliższych zmarłego. Do powinności pogrzebowych należało także rozdawanie czarnych szalików, opasek oraz żałobnych pierścieni, które klasyfikowane były według rangi i stopnia pokrewieństwa. Zapisywane w testamentach, drogie i zdobne pierścienie ze złota przypadały zazwyczaj najbliższej rodzinie. Na pogrzebie samego Samuela Pepysa w 1703 r. rozdano aż 123 takie pierścienie (podzielone na trzy klasy w cenie 10 szylingów, 15 szylingów i 20 szylingów – ostatnia wartość równała się około 100 dzisiejszym funtom brytyjskim). Pierścienie rozdawane na pogrzebach nie musiały mieć wyszukanej formy, a jedynie grawerunek z inskrypcją dotyczącą zmarłej osoby. Zdarzało się, że niektórzy bywali żałobnicy gromadzili pełne szkatuły takich ozdób, które, nigdy nienoszone, przetrwały do naszych czasów w niemal nieskazitelnym stanie.

W 1742 r. pisarz Edward Young wydał nowy poemat Myśli nocne: treny, albo myśli nocne o życiu, śmierci i nieśmiertelności. Niezwykła popularność tego dzieła niemal na pewno jeszcze wzmogła zainteresowanie biżuterią żałobną. W tym samym czasie – pod wpływem estetyki rokoka – kryształowe elementy żałobnych pierścieni uległy zmniejszeniu, przybierając często wymowne, ornamentyczne kształty, np. maleńkich trumien. Bardziej fantazyjnych form nabrały także obrączki pierścieni. Przypominały wstęgi lub zwoje, na których grawerowano pamiątkowe napisy poświęcone zmarłej osobie. Niektóre pierścienie ozdabiano miniaturkami ludzkich szkieletów z kości słoniowej, emalii lub papieru. Oprawę nadal tworzono w barwach czarnej i złotej, choć wyjątek stanowiły emaliowane na biało pierścienie poświęcone dzieciom i osobom przed ślubem.

Rokokowy pierścień żałobny z 1760 r., wykonany ze złota, ozdobiony pamiątkowym napisem na białej emalii; zdjęcie: Woolley and Wallis
Rokokowy pierścień żałobny z 1760 r., wykonany ze złota, ozdobiony pamiątkowym napisem na białej emalii; zdjęcie: Woolley and Wallis
Pierścień żałobny z ok. 1743 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „ROBT.HEARD OB. JUNE.5.1743. AE.30”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1743 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „ROBT.HEARD OB. JUNE.5.1743. AE.30”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1743 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „ROBT.HEARD OB. JUNE.5.1743. AE.30”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1743 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „ROBT.HEARD OB. JUNE.5.1743. AE.30”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Rokokowa broszka żałobna z 1754 r., wykonana ze srebra w formie ażurowej kokardki wysadzanej diamentami i różowymi szafirami na folii oraz emaliowanej złotej wstęgi, również wysadzanej, z napisem: „ELIZ EYTON OBIT FEB 1754 AET 81”, otaczającej kryształowy medalion z włosami; ©Victoria & Albert Museum, London
Rokokowa broszka żałobna z 1754 r., wykonana ze srebra w formie ażurowej kokardki wysadzanej diamentami i różowymi szafirami na folii oraz emaliowanej złotej wstęgi, również wysadzanej, z napisem: „ELIZ EYTON OBIT FEB 1754 AET 81”, otaczającej kryształowy medalion z włosami; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z wizerunkiem czaszki z 1737 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem, czarną emalią oraz inskrypcją: „M. ELLIOTT, OB: 6 MAR: 1737 AE 66”; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z wizerunkiem czaszki z 1737 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem, czarną emalią oraz inskrypcją: „M. ELLIOTT, OB: 6 MAR: 1737 AE 66”; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z 1764 r. upamiętniający biskupa Londynu Richarda Osbaldestona, wykonany ze złota, ozdobiony napisem MEMENTO na czarnej emalii, a na obrączce: „RICH: EPIS: LONDYN: OB: 15.MAY 1764. AET. 75”; ©Victoria & Albert Museum, London
Żałobny pierścień z 1764 r. upamiętniający biskupa Londynu Richarda Osbaldestona, wykonany ze złota, ozdobiony napisem MEMENTO na czarnej emalii, a na obrączce: „RICH: EPIS: LONDYN: OB: 15.MAY 1764. AET. 75”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z ok. 1724 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na biało tle: „R.WENBORN OB.4.DEC.1724.AET.24”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1724 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na biało tle: „R.WENBORN OB.4.DEC.1724.AET.24”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1718 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „BERND KENDY OBT DECBR 12.1718”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1718 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „BERND KENDY OBT DECBR 12.1718”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1718 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „BERND KENDY OBT DECBR 12.1718”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0
Pierścień żałobny z ok. 1718 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie trumny przykrywającym motyw czaszki i skrzyżowanych piszczeli. Obrączka ozdobiona napisem na emaliowanym na czarno tle: „BERND KENDY OBT DECBR 12.1718”; © The Trustees of the British Museum CC BY-NC-SA 4.0

W połowie XVIII w. rokoko ustąpiło pola modzie neoklasycystycznej i wzorom nawiązującym do antyku. Wykonywane wówczas ozdoby cechowała niezwykła elegancja i dbałość o detal. Używano różnych odcieni złota, kolorowych emalii oraz ulubionych maleńkich pereł, z których komponowano inicjały, ornamenty, a nawet całe scenerie. Biżuterię sentymentalną zdobiły także miniatury żałobne malowane na kości słoniowej lub białym emaliowym podkładzie. Przedstawiały najczęściej sceny smutku z ubraną w tunikę postacią, pogrążoną w żałobie przy urnie ustawionej pod płaczącą wierzbą (po angielsku weeping willow, czyli Salix sepulcralis po łacinie – wybór drzewa naturalnie był nieprzypadkowy). Aby nadać ozdobie osobisty charakter, długie gałęzie wierzby tworzono niekiedy z włosów upamiętnianej osoby.

Dwustronny żałobny medalion z ok. 1795 r., wykonany ze złota, dwustronnie przeszklony. Awers ozdobiony misternym monogramem JR wykonanym z maleńkich pereł ułożonych na tle włosów oraz ramką z inskrypcją: „James Richards Esq OB 19 Jan 1795 AET 40”. Rewers przyozdobiony kosmykiem włosów spiętym „wstążką” z pereł ułożonym na niebieskim emaliowanym tle; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Dwustronny żałobny medalion z ok. 1795 r., wykonany ze złota, dwustronnie przeszklony. Awers ozdobiony misternym monogramem JR wykonanym z maleńkich pereł ułożonych na tle włosów oraz ramką z inskrypcją: „James Richards Esq OB 19 Jan 1795 AET 40”. Rewers przyozdobiony kosmykiem włosów spiętym „wstążką” z pereł ułożonym na niebieskim emaliowanym tle; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Dwustronny żałobny medalion z ok. 1795 r., wykonany ze złota, dwustronnie przeszklony. Awers ozdobiony misternym monogramem JR wykonanym z maleńkich pereł ułożonych na tle włosów oraz ramką z inskrypcją: „James Richards Esq OB 19 Jan 1795 AET 40”. Rewers przyozdobiony kosmykiem włosów spiętym „wstążką” z pereł ułożonym na niebieskim emaliowanym tle; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Dwustronny żałobny medalion z ok. 1795 r., wykonany ze złota, dwustronnie przeszklony. Awers ozdobiony misternym monogramem JR wykonanym z maleńkich pereł ułożonych na tle włosów oraz ramką z inskrypcją: „James Richards Esq OB 19 Jan 1795 AET 40”. Rewers przyozdobiony kosmykiem włosów spiętym „wstążką” z pereł ułożonym na niebieskim emaliowanym tle; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Pierścień żałobny z ok. 1787 r. upamiętniający Charlesa Mannersa, czwartego księcia Rutland, Lorda Stewarda Domu Królewskiego i Lorda Porucznika Irlandii, wykonany ze złota, bogato wysadzany diamentami okalającymi ośmiościenny kryształ, przykrywający diamentową urnę pogrzebową osadzoną na tle z włosów. Obrączka emaliowana na czarno ozdobiona napisem: AMICITIAE.ET.HONORE. Z tyłu grawerowany napis: „Charles Manners / Duke of Rutland / Obt 24th Octr, 1787 / Aet 34”; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majest
Pierścień żałobny z ok. 1787 r. upamiętniający Charlesa Mannersa, czwartego księcia Rutland, Lorda Stewarda Domu Królewskiego i Lorda Porucznika Irlandii, wykonany ze złota, bogato wysadzany diamentami okalającymi ośmiościenny kryształ, przykrywający diamentową urnę pogrzebową osadzoną na tle z włosów. Obrączka emaliowana na czarno ozdobiona napisem: AMICITIAE.ET.HONORE. Z tyłu grawerowany napis: „Charles Manners / Duke of Rutland / Obt 24th Octr, 1787 / Aet 34”; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majest
Dwa medaliony żałobne w kształcie markizy z końca XVIII w., wykonane ze złota, ozdobione niebieską emalią oraz kompozycjami z maleńkich pereł; zdjęcie: Woolley and Wallis
Dwa medaliony żałobne w kształcie markizy z końca XVIII w., wykonane ze złota, ozdobione niebieską emalią oraz kompozycjami z maleńkich pereł; zdjęcie: Woolley and Wallis
Dwa medaliony żałobne w kształcie markizy z końca XVIII w., wykonane ze złota, ozdobione niebieską emalią oraz kompozycjami z maleńkich pereł; zdjęcie: Woolley and Wallis
Dwa medaliony żałobne w kształcie markizy z końca XVIII w., wykonane ze złota, ozdobione niebieską emalią oraz kompozycjami z maleńkich pereł; zdjęcie: Woolley and Wallis
Pierścień żałobny z końca XVIII w., wykonany ze złota, ozdobiony miniaturą przedstawiającą kobietę siedzącą przy urnie ustawionej na postumencie z napisem: „NOT.LOST.BUT.GONE.BEFORE” oraz inskrypcją na wewnętrznej stronie: „Ann Scurfield Ob 20 Octr 1790 Aet 59”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z końca XVIII w., wykonany ze złota, ozdobiony miniaturą przedstawiającą kobietę siedzącą przy urnie ustawionej na postumencie z napisem: „NOT.LOST.BUT.GONE.BEFORE” oraz inskrypcją na wewnętrznej stronie: „Ann Scurfield Ob 20 Octr 1790 Aet 59”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścionek żałobny z XVIII/XIX w. poświęcony pamięci Henryka Fryderyka, księcia Cumberland, wykonany z różowego złota z prostokątnym kryształowym panelem otoczonym diamentami o szlifie rozetowym, pikowanym diamentami w oprawkach w kształcie gwiazdek. Pod kryształem splecione włosy księcia, od wewnętrznej strony pamiątkowy napis. Pierścionek przekazany królowej Wiktorii przez księżniczkę Zofię Matyldę z Gloucester; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścionek żałobny z XVIII/XIX w. poświęcony pamięci Henryka Fryderyka, księcia Cumberland, wykonany z różowego złota z prostokątnym kryształowym panelem otoczonym diamentami o szlifie rozetowym, pikowanym diamentami w oprawkach w kształcie gwiazdek. Pod kryształem splecione włosy księcia, od wewnętrznej strony pamiątkowy napis. Pierścionek przekazany królowej Wiktorii przez księżniczkę Zofię Matyldę z Gloucester; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Złoty pierścionek żałobny z XVIII/XIX w., z owalnym kryształem przykrywającym dwa pukle włosów na emaliowanym na niebiesko tle. Wewnątrz pierścienia wygrawerowany pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Złoty pierścionek żałobny z XVIII/XIX w., z owalnym kryształem przykrywającym dwa pukle włosów na emaliowanym na niebiesko tle. Wewnątrz pierścienia wygrawerowany pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Dziesięć emaliowanych medalionów i broszek żałobnych z końca XVIII w. przedstawiających różne sceny żałobne lub ozdobionych plecionymi włosami oraz maleńkimi perłami; zdjęcie: Woolley and Wallis
Dziesięć emaliowanych medalionów i broszek żałobnych z końca XVIII w. przedstawiających różne sceny żałobne lub ozdobionych plecionymi włosami oraz maleńkimi perłami; zdjęcie: Woolley and Wallis
Złoty pierścionek żałobny z XVIII/XIX w., z kryształem w kształcie markizy przykrywającym pukiel włosów, przyozdobionym złotą granulacją oraz białą emalią. Pierścień poświęcony pamięci księżnej Karoliny, córki Williama Henry'ego, księcia Gloucester, zapisany w spadku królowej Wiktorii przez księżniczkę Zofię Matyldę; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Złoty pierścionek żałobny z XVIII/XIX w., z kryształem w kształcie markizy przykrywającym pukiel włosów, przyozdobionym złotą granulacją oraz białą emalią. Pierścień poświęcony pamięci księżnej Karoliny, córki Williama Henry’ego, księcia Gloucester, zapisany w spadku królowej Wiktorii przez księżniczkę Zofię Matyldę; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień pamiątkowy lub żałobny z 1809 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem przykrywającym splecione włosy oraz inicjały EWL. Na obrączce widnieje wygrawerowana inskrypcja: „E.W.L. ob 16 May 1809 aet 9 yrs”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień pamiątkowy lub żałobny z 1809 r., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem przykrywającym splecione włosy oraz inicjały EWL. Na obrączce widnieje wygrawerowana inskrypcja: „E.W.L. ob 16 May 1809 aet 9 yrs”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z 1810 r., wykonany ze złota, ozdobiony prostokątnym kryształem z plecionymi włosami, czarną oraz białą emalią. Na obrączce umieszczono napis: „W M GODSELL. OB: 12.OCT: 1810 AET: 39 YS”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z 1810 r., wykonany ze złota, ozdobiony prostokątnym kryształem z plecionymi włosami, czarną oraz białą emalią. Na obrączce umieszczono napis: „W M GODSELL. OB: 12.OCT: 1810 AET: 39 YS”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny, ok. 1760–1800, wykonany ze złota, ozdobiony chryzoberylami okalającymi kryształ w kształcie markizy przykrywający splecione włosy ozdobione ośmioma małymi złotymi gwiazdkami; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny, ok. 1760–1800, wykonany ze złota, ozdobiony chryzoberylami okalającymi kryształ w kształcie markizy przykrywający splecione włosy ozdobione ośmioma małymi złotymi gwiazdkami; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z końca XVIII w., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie markizy przykrywającym monogram SWH i gałązki wierzby z maleńkich pereł na tle splecionych włosów. Na wewnętrznej stronie ozdobiony napisem: „Sarah Hetherington Ob: 7 Apr.1786 Aet. 7 Ms Wm Hetherington Ob 31 July 1786 Aet 8 Yrs 9 Ms”; ©Victoria & Albert Museum, London
Pierścień żałobny z końca XVIII w., wykonany ze złota, ozdobiony kryształem w kształcie markizy przykrywającym monogram SWH i gałązki wierzby z maleńkich pereł na tle splecionych włosów. Na wewnętrznej stronie ozdobiony napisem: „Sarah Hetherington Ob: 7 Apr.1786 Aet. 7 Ms Wm Hetherington Ob 31 July 1786 Aet 8 Yrs 9 Ms”; ©Victoria & Albert Museum, London
Złoty pierścionek żałobny ozdobiony grawerowanym motywem wężowej skóry oraz dekoracyjnym elementem z karneolu okalającym kryształ przykrywający włosy. Pierścień zapisany w testamencie księżniczce Elżbiecie Karolinie przez jej siostrę, księżniczkę Zofię Matyldę z Gloucester; zdjęcie: Royal Collection Trust / © Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Złoty pierścionek żałobny ozdobiony grawerowanym motywem wężowej skóry oraz dekoracyjnym elementem z karneolu okalającym kryształ przykrywający włosy. Pierścień zapisany w testamencie księżniczce Elżbiecie Karolinie przez jej siostrę, księżniczkę Zofię Matyldę z Gloucester; zdjęcie: Royal Collection Trust / © Her Majesty Queen Elizabeth II 2021

W latach 20. XIX w. wyobraźnią artystów zaczął rządzić neogotyk (niemniej nadal chętnie powracano do wcześniejszych stylów). Zaczęto tworzyć ozdoby oparte na ujednoliconych wzorcach. Ponownie największą popularnością cieszył się czarno-złoty zestaw kolorów. W dekoracjach wykorzystywano głównie charakterystyczny gotycki krój pisma. Widoczne części klejnotów często przyozdabiano napisem In memory (Ku czci), podczas gdy od wewnętrznej strony umieszczano pamiątkowy tekst.

Zapięcie zawierające włosy króla Jerzego III i królowej Charlotty z XIX w., ozdobione diamentami i czarną emalią, z centralnym medalionem kryjącym skręcone kosmyki brązowych włosów monarchy oraz siwych jego małżonki, na którym widnieje połykający swój ogon diamentowy wąż z rubinowymi oczami. Po obu stronach emaliowane na czarno prostokątne panele ze złotymi monogramami GR i CR; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Zapięcie zawierające włosy króla Jerzego III i królowej Charlotty z XIX w., ozdobione diamentami i czarną emalią, z centralnym medalionem kryjącym skręcone kosmyki brązowych włosów monarchy oraz siwych jego małżonki, na którym widnieje połykający swój ogon diamentowy wąż z rubinowymi oczami. Po obu stronach emaliowane na czarno prostokątne panele ze złotymi monogramami GR i CR; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny wykonany ze złota, ozdobiony czarną emalią i monogramem CR, na wewnętrznej stronie pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny wykonany ze złota, ozdobiony czarną emalią i monogramem CR, na wewnętrznej stronie pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny wykonany ze złota, ozdobiony czarną emalią i monogramem CR, na wewnętrznej stronie pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny wykonany ze złota, ozdobiony czarną emalią i monogramem CR, na wewnętrznej stronie pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny poświęcony pamięci Edwarda Thurlowa, ok. 1806–1807, wykonany ze złota, pokryty czarną emalią. Główny element pierścienia ozdobiono brylantami oraz literą T pod koroną rangową barona. Na obrączce pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny poświęcony pamięci Edwarda Thurlowa, ok. 1806–1807, wykonany ze złota, pokryty czarną emalią. Główny element pierścienia ozdobiono brylantami oraz literą T pod koroną rangową barona. Na obrączce pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny poświęcony pamięci Edwarda Thurlowa, ok. 1806–1807, wykonany ze złota, pokryty czarną emalią. Główny element pierścienia ozdobiono brylantami oraz literą T pod koroną rangową barona. Na obrączce pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny poświęcony pamięci Edwarda Thurlowa, ok. 1806–1807, wykonany ze złota, pokryty czarną emalią. Główny element pierścienia ozdobiono brylantami oraz literą T pod koroną rangową barona. Na obrączce pamiątkowy napis; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021

Epoka wiktoriańska wyniosła zwyczaje żałobne na nowy, nieznany dotąd poziom. Po śmierci księcia Alberta w 1861 r. królowa Wiktoria wraz z całym dworem pogrążyła się w głębokim smutku wyrażanym serią osobistych rytuałów. Jej żałoba trwała aż 40 lat. W tym czasie królowa nakazywała służbie utrzymywać pałac w takim stanie, w jakim był w dniu śmierci Alberta. Dbać o jego garderobę, gorącą wodę do golenia oraz pościel, tak jakby książę żył. Dzięki rozwojowi fotografii część zwyczajów Wiktorii stała się znana opinii publicznej. Za sprawą konwenansu oraz surowych społecznych norm kształtujących niemal każdy aspekt życia angielskich obywateli smutek królowej nie mógł być odbierany inaczej niż jako wzór.

Pierścień żałobny z mikrofotografią księcia Alberta, ok. 1857–1862, wykonany ze złota ozdobionego czarną emalią oraz emaliowanymi na biało inicjałami V i A. Mikrofotografia przedstawiająca księcia przypisywana fotografowi J.J.E. Mayallowi, znanemu z wykonania pierwszych fotografii carte-de-visite królowej Wiktorii oraz słynnego portretu Karola Marksa; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z mikrofotografią księcia Alberta, ok. 1857–1862, wykonany ze złota ozdobionego czarną emalią oraz emaliowanymi na biało inicjałami V i A. Mikrofotografia przedstawiająca księcia przypisywana fotografowi J.J.E. Mayallowi, znanemu z wykonania pierwszych fotografii carte-de-visite królowej Wiktorii oraz słynnego portretu Karola Marksa; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z mikrofotografią księcia Alberta, ok. 1857–1862, wykonany ze złota ozdobionego czarną emalią oraz emaliowanymi na biało inicjałami V i A. Mikrofotografia przedstawiająca księcia przypisywana fotografowi J.J.E. Mayallowi, znanemu z wykonania pierwszych fotografii carte-de-visite królowej Wiktorii oraz słynnego portretu Karola Marksa; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Pierścień żałobny z mikrofotografią księcia Alberta, ok. 1857–1862, wykonany ze złota ozdobionego czarną emalią oraz emaliowanymi na biało inicjałami V i A. Mikrofotografia przedstawiająca księcia przypisywana fotografowi J.J.E. Mayallowi, znanemu z wykonania pierwszych fotografii carte-de-visite królowej Wiktorii oraz słynnego portretu Karola Marksa; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Medalion królowej Wiktorii z ok. 1861 r., wykonany ze złota przez Camille Silvę, ozdobiony onyksem z centralnie umieszczoną diamentową gwiazdą. Onyks ujęty w gładką złotą oprawę z emaliowaną na niebiesko inskrypcją: Die reine Seele schwingt sich auf zu Gott (Czysta dusza wznosi się do Boga). Po otworzeniu medalion ukazuje przykryte kryształem włosy oraz portret księcia Alberta. Po śmierci królowej Wiktorii znalazł się w pokoju Alberta na zamku Windsor, w którym książę zmarł w 1861 r.; zdjęcie: Royal Collect
Medalion królowej Wiktorii z ok. 1861 r., wykonany ze złota przez Camille Silvę, ozdobiony onyksem z centralnie umieszczoną diamentową gwiazdą. Onyks ujęty w gładką złotą oprawę z emaliowaną na niebiesko inskrypcją: Die reine Seele schwingt sich auf zu Gott (Czysta dusza wznosi się do Boga). Po otworzeniu medalion ukazuje przykryte kryształem włosy oraz portret księcia Alberta. Po śmierci królowej Wiktorii znalazł się w pokoju Alberta na zamku Windsor, w którym książę zmarł w 1861 r.; zdjęcie: Royal Collect
Medalion królowej Wiktorii z ok. 1861 r., wykonany ze złota przez Camille Silvę, ozdobiony onyksem z centralnie umieszczoną diamentową gwiazdą. Onyks ujęty w gładką złotą oprawę z emaliowaną na niebiesko inskrypcją: Die reine Seele schwingt sich auf zu Gott (Czysta dusza wznosi się do Boga). Po otworzeniu medalion ukazuje przykryte kryształem włosy oraz portret księcia Alberta. Po śmierci królowej Wiktorii znalazł się w pokoju Alberta na zamku Windsor, w którym książę zmarł w 1861 r.; zdjęcie: Royal Collect
Medalion królowej Wiktorii z ok. 1861 r., wykonany ze złota przez Camille Silvę, ozdobiony onyksem z centralnie umieszczoną diamentową gwiazdą. Onyks ujęty w gładką złotą oprawę z emaliowaną na niebiesko inskrypcją: Die reine Seele schwingt sich auf zu Gott (Czysta dusza wznosi się do Boga). Po otworzeniu medalion ukazuje przykryte kryształem włosy oraz portret księcia Alberta. Po śmierci królowej Wiktorii znalazł się w pokoju Alberta na zamku Windsor, w którym książę zmarł w 1861 r.; zdjęcie: Royal Collect
Należący do królowej Wiktorii złoty pierścionek ozdobiony onyksowymi kameami przedstawiającymi motywy kwiatowe; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Należący do królowej Wiktorii złoty pierścionek ozdobiony onyksowymi kameami przedstawiającymi motywy kwiatowe; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Należący do królowej Wiktorii złoty pierścionek ozdobiony onyksowymi kameami przedstawiającymi motywy kwiatowe; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021
Należący do królowej Wiktorii złoty pierścionek ozdobiony onyksowymi kameami przedstawiającymi motywy kwiatowe; zdjęcie: Royal Collection Trust/© Her Majesty Queen Elizabeth II 2021

Żałobę trzeba było wyrażać długo i publicznie. Obowiązywały ścisłe zasady dotyczące zachowania oraz wyglądu – głównie kobiet. Używanie większości rodzajów ozdób w czasie żałoby było zabronione. Wyjątek czyniono dla biżuterii żałobnej.

Duża część ozdób tworzona była z użyciem czarnego gagatu z Whitby, spopularyzowanego podczas Wielkiej Wystawy w 1851 r. Ten błyszczący i lekki minerał wyjątkowo łatwo poddawał się modelowaniu. Powstawały z niego naszyjniki, bransolety, kolczyki i inne ozdoby tak powszechnie dziś kojarzone ze stylem epoki wiktoriańskiej. Drugim materiałem używanym na masową skalę były włosy – tych, które pochodziły od upamiętnianej osoby, było często zbyt mało lub miały złą jakość, więc by sprostać olbrzymim potrzebom klientów, angielscy rzemieślnicy zmuszeni byli importować około 50 ton ludzkich włosów rocznie. Biżuterię wykonywali nie tylko złotnicy, lecz także perukarze i fryzjerzy. Ozdoby tworzone z włosów były pracochłonne, a w związku z tym kosztowne. Kogo nie było stać na zamówienie takiego przedmiotu u rzemieślnika, ten próbował wykonać pamiątkę własnoręcznie. Było to możliwe dzięki łatwo dostępnym wzornikom, książkom oraz „zestawom startowym”. Wielkie zapotrzebowanie na ozdoby żałobne wynikało z wysokiej śmiertelności, jaką notowano w owych czasach – w Londynie średnia długość życia mężczyzn z klasy średniej i wyższej wynosiła 44 lata, 25 lat dla handlarzy oraz jedynie 22 lata dla robotników.

Sentymentalna lub żałobna bransoleta z epoki wiktoriańskiej, wykonana z gagatu z Whitby, w formie paska ze złotą sprzączką; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Sentymentalna lub żałobna bransoleta z epoki wiktoriańskiej, wykonana z gagatu z Whitby, w formie paska ze złotą sprzączką; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona elementami ze złota, w formie uroborosa – węża pożerającego własny ogon, symbolu nieśmiertelności; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona elementami ze złota, w formie uroborosa – węża pożerającego własny ogon, symbolu nieśmiertelności; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona elementami ze złota, w formie uroborosa – węża pożerającego własny ogon, symbolu nieśmiertelności; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona elementami ze złota, w formie uroborosa – węża pożerającego własny ogon, symbolu nieśmiertelności; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona perłami; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona perłami; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona perłami; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com
Wiktoriańska żałobna bransoleta tkana z brązowych włosów, ozdobiona perłami; zdjęcie: StolenAttic, www.stolenattic.com

Biżuteria żałobna używana była również poza Wielką Brytanią i krajami Wspólnoty Brytyjskiej. W rozbiorowej Polsce oprócz typowych pamiątek sentymentalnych używano także wyjątkowych ozdób patriotycznych. Tzw. czarną biżuterię zaczęto wyrabiać w okresie powstania styczniowego – poza ideami patriotyzmu przedmioty te miały za zadanie wyrażać symboliczną żałobę po ojczyźnie.

Sentymentalna biżuteria wyszła z mody na początku XX w., chociaż pamiątkowe ozdoby na krótko przypomniały o sobie w okresie drugiej wojny światowej. Po jej zakończeniu o tradycji zapomniano. Dziś taki rodzaj upamiętnienia może wydawać się groteskowy, lecz jeśli bez uprzedzeń przyjrzymy się czasom, dla których był charakterystyczny, zrozumiemy związane z nim ludzkie emocje. Możliwość zatrzymania przy sobie cząstki ukochanej osoby, jaką oferowały ozdoby, poza żalem pozwalała wyrazić przede wszystkim miłość. I jest to gest, który wykracza poza czas i kulturę.

Czytaj również:

O czarnych dziurach
i
rysunek: Marek Raczkowski
Kosmos

O czarnych dziurach

Stephen Hawking

Mogą być użyteczne do pozbywania się śmieci lub niektórych znajomych – mawiał o czarnych dziurach jeden z ich głównych badaczy. Tu dzieli się refleksjami na temat swoich odkryć.

Nie można z zewnątrz stwierdzić, co się znajduje wewnątrz czarnej dziury, można jedynie poznać jej masę, moment pędu i ładunek elektryczny. Oznacza to, że czarna dziura zawiera mnós­two informacji, które są ukryte, niewidoczne dla zewnętrznego świata. Jeżeli ilość informacji ukrytej wewnątrz czarnej dziury zależy od jej rozmiarów, to z ogólnych zasad można wnioskować, że powinna mieć temperaturę i świecić jak rozgrzana metalowa kula. Jednak jest to niemożliwe, ponieważ, jak wszystkim wiadomo, nic nie może się wydostać z czarnej dziury. W każdym razie tak się wszystkim wydawało. Ten paradoks utrzymywał się do początków 1974 roku, gdy zacząłem badać zachowanie materii w sąsiedztwie czarnej dziury z perspektywy mechaniki kwantowej.

Czytaj dalej