Udomowieni Udomowieni
i
„Kobieta i pies przy stole", Pierre Bonnard, 1908 r., Barnes Foundation (domena publiczna)
Wiedza i niewiedza

Udomowieni

Ewa Pluta
Czyta się 2 minuty

Piekielna bestia strzegąca zaświatów, duchowy przewodnik, pieseł z memów – pies jest lustrem ludzkich pragnień i lęków.

Sara lubi spędzać poranki na kanapie. Trochę śpi, a trochę czuwa, czasem się przeciąga, by po chwili znowu zapaść się w zielony, miękki plusz. Nie zauważa mnie, gdy wchodzę do pokoju, ale nie mam o to pretensji. Do braku reakcji można się przyzwyczaić. Tym bardziej cieszy okazjonalny dotyk łapy na dłoni, gdy Sara czasem decyduje się na kontakt, zwykle w czasie burzy, której się panicznie boi, lub gdy wyczuwa na moim talerzu łakomy kąsek. Siadam obok niej ostrożnie, by jej nie spłoszyć. Poza tym to nie jest już moja kanapa, prawo własności do niej oddałam sześć lat temu. Jestem na niej tylko gościem, korzystam z prawa łaski do komfortu. Sara podnosi się, siada na tylnych łapach, znowu się przeciąga, kieruje wzrok w stronę okna. Podążam za nim. Magnolia jest tak rozłożysta, że poza nią widok nie pomieści już wiele więcej; na drugim planie są jedynie skrawki nieba i sąsiednia kamienica. W napięciu czekam, czy pojawi się bohaterka poranka, ruda jak Sara, ale znacznie od niej zwinniejsza. Jest! Sara napręża ciało, uporczywie wpatruje się w magnolię, zadziera głowę. Wiewiórka skacze z gałęzi na pień, z pnia na wyższą gałąź, by w końcu zniknąć w koronie drzewa.

Spektakl trwa minutę, może chwilę dłużej, po czym Sara znowu osuwa się w miękką zieleń, a ja odchodzę do swoich spraw. Podczas wspólnych poranków zastanawiam się czasem, co nas łączy i czy można nazwać to relacją. Kim dla siebie jesteśmy: człowiek i pies? Mamy wspólną psio-ludzką historię, która liczy dziesiątki tysięcy lat. Czy to wystarczy, żeby mówić o nas „my”? Odpowiedzi szukam w tekstach kultury: od folkloru, mitów i baśni ludowych, poprzez popkulturę aż po animal studies. Jak zmieniała się rola psa w kulturze i co to mówi o nas, ludziach? Czy tę relację możemy wymyślić inaczej?

Z budy na kanapę

Pies jako domowy pupil, obiekt troski, czteronożny terapeuta, na którego przelewamy swoje emocje, ozdoba domu – to wynalazek późnej nowoczesności. Zanim wpuściliśmy psy na kanapy i do naszych łóżek, oczekiwaliśmy od nich ciężkiej pracy: stróżowania, pomocy w polowaniach i transporcie, pilnowania stad, odstraszania dzikich zwierząt. W zamian mogły dostać pokarm i schronienie. Ale czy rzeczywiście od psów nie wymaga się obecnie nic albo niewiele? Kultura doggo to internetowy fenomen, który mimo upływu lat nie traci na popularności: memy, filmiki i zdjęcia ze słodkimi psiakami czy psie profile w mediach społecznościowych. To także wizerunki psów reprodukowane na niezliczonych gadżetach: koszulkach, kubkach, poduszkach, torbach, skarpetkach.

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

W kulturze doggo psy są słodkie, urocze, obowiązkowo zabawne, nieporadne, bezproblemowe. To wieczne szczeniaki, zawsze skore do zabawy i wygłupów, infantylne i pocieszne, często mówiące ludzkim językiem i wyrażające ludzkie emocje.

Żyją na naszych feedach, widzimy je codziennie. Komunikujemy się z nimi za pomocą lajków i komentarzy; w przerwie w pracy, na spotkaniu służbowym, w drodze do domu. Ich obecność bawi, wzrusza, przynosi chwilową ulgę, pomaga zredukować stres. W kulturze doggo psy nie pilnują domostw i nie ostrzegają przed niebezpieczeństwem, lecz wykonują dla nas pracę emocjonalną, są źród­łem bezwarunkowej akceptacji i niegas­nącego entuzjazmu. Symboliczny obraz psa jest tutaj wyłącznie pozytywny, a co za tym idzie – jednowymiarowy.

W tekstach folklorystycznych, mitologiach, legendach, bajkach magicznych i zwierzęcych czy podaniach religijnych oprócz stereotypowych przedstawień psa jako wiernego i lojalnego towarzysza człowieka można znaleźć także echa wierzeń, w których jest on obsadzany w roli zwierzęcia demonicznego. Folklorysta prof. Piotr Kowalski pisze w książce Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie: „Sposób odżywiania i zdobywania pokarmu są głównymi powodami wiązania psa ze sferą ciemności i śmierci. Zwierzę przelewające krew uważano za nieczyste, a często nawet demoniczne”.

Strażnik piekła, przewodnik dusz

„Za wielu, wielu rzekami, za wielu, wielu górami, na ostatnich krańcach zachodu, gdzie ziemia się już kończy, gdzie nigdy nie dociera najsłabszy promień słońca – jest wejście do podziemia, czyli do piekieł” – tak Jan Parandowski opisuje w Mitologii greckiej rządzone przez Hadesa podziemne królestwo cieni, dokąd trafiają dusze zmarłych. Wejścia do niego strzeże Cerber, „potworne psisko o trzech paszczach”. Jego szczekanie napełnia lękiem dusze, które jednak wiedzą, jak obłaskawić monstrum – Cerber nie pogardzi ciastkami pieczonymi na miodzie. Wśród zmarłych są tacy, którzy chcieliby się wykpić od przeznaczenia, uciec z mrocznych zaświatów z powrotem na ziemię. Dla nich Cerber nie ma litości: „O, wtedy jest straszny. Rzuca się na swoją ofiarę, przewraca ją, tłamsi łapami, szarpie i wlecze w najgłębsze czeluście piekieł”. W Eddzie poetyckiej, najstarszym zabytku piśmiennictwa islandzkiego datowanym na IX w., pojawia się Garmr: piekielny pies pilnujący bram zaświatów rządzonych przez boginię Hel. W Rygwedzie, zbiorze hymnów wedyjskich, najstarszych zachowanych tekstach indoaryjskich, dwa czterookie psy – Śyama i Śabala – strzegą wejścia do podziemi. Panuje tam bóg Jama, który sądzi dusze umarłych. Cerber, Garmr, Śyama i Śabala to bohaterowie mitologiczni o szczególnym statusie, funkcjonujący na granicy światów: ludzkiego i sacrum, tam gdzie orbis interior otwiera się na chaos krainy cieni.

W wielu mitologiach psy obsadzano też w roli psychopompów – przewodników, którzy odprowadzają dusze zmarłych do zaświatów, a w czasie transformacji opiekują się nimi i chronią je przed niebezpieczeństwem, jak cŵn annwn, opisywane w mitologii celtyckiej białe psy z czerwonymi uszami. „W sferze symbolicznej pies ma podwójne znaczenie – pisze Anna N. Wilk w artykule Między zwierzęciem a człowiekiem. Obraz psa i psiogłowca we współczesnej rosyjskiej fantastyce grozy – przynależy jednocześnie do świata ludzi i sił opiekuńczych, jak również reprezentantów śmierci oraz mocy demonicznych”. Ten wyjątkowy status psa – mediatora i przewodnika dusz – ma swoje odzwierciedlenie w folklorze, np. polskim, w którym psy odgrywały niebagatelną rolę.

On wie pierwszy

Niegdyś bacznie obserwowano psy, wierząc, że ich osobliwe zachowanie może zapowiadać najbliższe wydarzenia. Po lekturze książek folklorystów, chociażby U kolebki, przy ołtarzu, nad mogiłą Henryka Biegeleisena, można odnieść wrażenie, że w kulturze tradycyjnej zwykle spodziewano się najgorszego: śmierci, choroby, zarazy, klęski żywiołowej. Pies wyjący z pyskiem zwróconym ku ziemi zwiastował rychłe nieszczęście, śmierć domownika lub zwierząt gospodarskich. Gdy wył z pyskiem wzniesionym do góry, należało oczekiwać pożaru, głodu albo wojny. Czasem na podstawie zachowania psa prognozowano także pogodę: jedzący trawę zapowiadał deszcz, a gdy się w niej tarzał – silne wiatry; kiedy chował się pod stołem lub w rogu izby, przewidywano burzę.

W teatrze świata człowiek odgrywał rolę pionka w grze, której zasady może nie do końca rozumiał, ale też niecałkowicie im się poddawał. Poprzez symbole, znaki czy osobliwe zachowania zwierząt starał się odczytać wyroki losu, by następnie móc na nie wpłynąć, choćby w niewielkim stopniu. Zachowanie psa zwiastuje klęskę żywiołową? Może warto zachować ostrożność, zabezpieczyć budynki gospodarcze, przygotować się na walkę z żywiołem?

„Czy wyjdę za mąż?” – to pytanie spędzało sen z powiek niejednej młodej kobiecie, o czym świadczy chociażby bogactwo wróżb matrymonialnych w roku obrzędowym. Znowu w odgadywaniu miłosnej przyszłości dużą rolę odgrywał pies, co wynikało z przekonania, że może on pośredniczyć w kontaktach z zaświatami. Najczęściej wróżono w wigilie Bożego Narodzenia i Nowego Roku oraz w wieczory poprzedzające niektóre święta, np. 24 listopada, gdy przypadała obchodzona przez nieżonatych mężczyzn wigilia św. Katarzyny, i 29 listopada – w przeddzień św. Andrzeja. Etnolożka Anna Zadrożyńska pisze w książce Powtarzać czas początku. O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce: „wtedy nastaje na ziemi szczególny czas, nic niemający wspólnego z żyjącymi ludźmi, a wraz z nim muszą pojawić się jego niezwykli mieszkańcy, znający przyszłość i na dodatek mogący wtedy właśnie zdradzić ją ludziom”. Skąd dochodzi szczekanie psa? Zza miedzy czy z sąsiedniej wsi? Jest ono radosne czy smutne? Czy pies podszedł do wróżącej osoby? Z której miseczki wziął naszykowane wcześniej jedzenie? Każdy detal miał znaczenie, pozwalał wejrzeć w przyszłość.

Jeśli we wspomnianej internetowej kulturze doggo pies jest sympatycznym, zawsze pozytywnym, uczłowieczonym stworzeniem, na które projektujemy swoje emocje i fantazje, to w kulturze ludowej mamy do czynienia z jego wręcz przeciwstawnym obrazem – istoty nieczys­tej, powiązanej z zaświatami, mediatora między sferą ziemską a sacrum. Oprócz psa memicznego i demonicznego istnieje też inne kulturowe przedstawienie Canis familiaris – jako wiernego i lojalnego towarzysza człowieka, który go nie opuści, choć inni już dawno to zrobili, który mimo przeciwności losu trwa u boku opiekuna, gotów poświęcić życie dla jego ratowania.

Mit psiej wierności występuje w niezliczonych tekstach kultury, z bajkami na czele. Bohater baśni Stary Sułtan braci Grimm to pies, który młodość ma już dawno za sobą, zamiast ciężkiej pracy u boku pana marzy mu się spokojna starość na wygodnym posłaniu i pełna miska. Jednak właściciel Sułtana widzi to inaczej i starego psa planuje uśmiercić. Po co go trzymać: sierść mu wyliniała, zęby wypadły, wzrok stracił ostrość, a łapy nie przebierają już tak szybko jak kiedyś. Sułtan dowiedział się o planach swojego pana, ale mimo zdrady człowieka nadal chce przy nim być i mu służyć. Dalsza część historii obfituje w niespodziewane zwroty akcji (Sułtan spiskuje z wilkiem, wilk pozoruje porwanie dziecka gospodarzy, stary pies je ratuje), by doprowadzić do – co nie będzie zaskoczeniem – szczęśliwego końca. Wzruszeni lojalnością psa gospodarze utrzymują go przy życiu i w nagrodę otaczają troskliwą opieką.

Po(sz)czekam

Pies Dżok czekał na swojego zmarłego właściciela w pobliżu Ronda Grunwaldzkiego w Krakowie niemal rok. Na mrozie, w deszczu, mimo że początkowo go przepędzano. Do dziś jest symbolem psiej wierności, a pamięć o nim wciąż trwa, m.in. dzięki pomnikowi autorstwa Bronisława Chromego, który odsłonięto w 2001 r. na Bulwarze Czerwieńskim. Wśród najwierniejszych z wiernych jest także Hachikō, pies rasy akita, który żyje w zbiorowym imaginarium od lat 20. ubiegłego wieku. Każdego ranka odprowadzał swojego opiekuna, profesora Hidesaburō Ueno, na stację kolejową Shibuya w Tokio. Po południu, gdy ten kończył zajęcia na uniwersytecie, Hachikō czekał już na peronie i wesoło merdał ogonem na widok ukochanego człowieka. Ale pewnego dnia profesor niespodziewanie zmarł. Mimo to Hachikō wyczekiwał go na stacji każdego dnia przez ponad dziewięć lat. Japończycy – wzruszeni jego lojalnością – odwiedzali go, dokarmiali, głaskali, kręcili o nim filmy i pisali książki.

Historie Dżoka i Hachikō poruszają, krzepią, może nawet dają nadzieję – oto są na świecie istoty gotowe zrobić wszystko dla ludzi, poświęcić się im całkowicie, a psie uczucia są tak silne, że przetrwają nawet śmierć. Bodaj najsłynniejszą realizacją mitu wiernego psa jest powieść Lassie, wróć! Erica Knighta z 1940 r. Erica Fudge, związana z Uniwersytetem Strathclyde w Glasgow, w książce Pets (Zwierzęta) stwierdza: „Możemy zatem powiedzieć, że jeśli Medytacje Kartezjusza są centralnym humanistycznym tekstem dla XVII w., a Prawa człowieka Paine’a – kluczowym mitem osiemnastowiecznego humanizmu, to Lassie, wróć! jest kluczowym mitem humanizmu XX wieku” (tłum. E.P.).

Odwołując się do powieści Knighta, Fudge zastanawia się, jaką rolę odgrywają zwierzęta w konstrukcji tożsamości człowieka. W tej historii pies nie jest jedynie biernym towarzyszem, lecz pełnokrwistym bohaterem, który ucieleśnia takie wartości, jak wierność, determinacja, miłość i poświęcenie. Poprzez antropomorfizację psa człowiek projektuje na niego swoje emocjonalne potrzeby. Lassie jest lustrem, w którym można zobaczyć lepszą, bardziej pożądaną wersję samego siebie. Co prawda daleko nam do niej (ilu ludzi jest zdolnych do poświęceń takich jak Lassie?), ale zdaniem badaczki owczarek wyznacza ideał, do którego warto dążyć. Powrót Lassie do ukochanej rodziny Carracloughów jest nie tylko obliczonym na silne wzruszenia czytelników happy endem, lecz także symbolicznym przywróceniem ładu, bezpieczeństwa, harmonii.

Historię niezwykłego owczarka można też zinterpretować jako współczesną realizację mitu wiecznego powrotu opisanego przez Mirceę Eliadego. Rumuński religioznawca twierdził, że człowiek religijny odnawia świat i siebie poprzez rytualne powtarzanie wzorcowych działań bogów i bohaterów mitycznych. Powrót do „czasu początku” ma zarówno przywracać sens oraz porządek, jak i odnawiać, a także cementować wspólnotę. Lassie – podobnie jak Odyseusz – odtwarza mit o powrocie do domu; w sensie fizycznym, ale też symbolicznym, w miejsce chaosu przywracając uporządkowany kosmos.

Pies, nie psiecko

Canis familiaris jest często konstruowany w tekstach kultury na obraz i podobieństwo człowieka. Pies kocha, tęskni, smuci się, czuje radość, lęk czy złość. Erica Fudge i Margo DeMello, badaczki reprezentujące nurt animal studies, podkreślają jednak, że pies ma własne emocje, potrzeby, sposób komunikacji. Sentymentalny antropocentryzm – zaznacza Fudge w książce Animal (Zwierzę) – uniemożliwia zobaczenie w nim podmiotu. W podobnym tonie wypowiada się biolożka i filozofka Donna Haraway w Manifeście gatunków stowarzyszonych: „wbrew niebezpiecznym i nieetycznym zachodnim projekcjom przekształcającym udomowione psowate w owłosione dzieci, psy nie są skupione na sobie. Na tym właś­nie polega ich piękno. Nie są projekcją, urzeczywistnieniem intencji ani przyczyną celową czegokolwiek. Są psami, czyli gatunkiem zaangażowanym w wiążący, konstytutywny, historyczny, zmienny związek z ludźmi”. Haraway wprowadza pojęcie znaczącej inności – istot, z którymi mamy bliskie, intymne relacje, ale które pozostają radykalnie inne. Psy nie są nami – i to właśnie jest kluczowe. Nie należy ich antropomorfizować ani redukować do roli symbolu. Potrzebujemy relacji, które uznają odmienność i wzajemne kształtowanie się, a nie podporządkowanie. Haraway proponuje też, by na związek człowieka i psa spojrzeć przez pryzmat koewolucji. To proces, w którym oba gatunki kształtują siebie nawzajem: emocjonalnie, kulturowo, fizycznie. Psy wpływają na nasz rytm dnia, uczucia, sposób komunikacji i spędzania wolnego czasu, niekiedy nawet na język. W tym ujęciu nie tylko pies staje się udomowiony – człowiek również zmienia się poprzez relację z nim.

W mitach, bajkach, w dawnej kulturze ludowej czy we współczesnej, słodkiej i nieco infantylnej kulturze doggo na próżno szukać kulturowych przedstawień relacji opisywanej przez Haraway. Być może to już czas, by stworzyć nową opowieść – o tym, jak psy udomowiły ludzi. Gdy rankiem siadam obok Sary na kanapie i wpatruję się w magnolię z nadzieją, że na jej gałęziach zobaczę wiewiórkę, nie mam co do tego żadnych wątpliwości. Sześć lat temu zostałam udomowiona przez psa. Wiem, że wiele czytelniczek i czytelników tego tekstu jest w podobnej sytuacji. Pora zacząć otwarcie o tym mówić – językiem, który jeszcze nie powstał, a który by tę relację najlepiej opowiedział.

Czytaj również:

Co można wyczytać z psiego ucha? Co można wyczytać z psiego ucha?
i
„Krajobraz z psem”, Thomas Doughty, Art Institute of Chicago (domena publiczna)
Wiedza i niewiedza

Co można wyczytać z psiego ucha?

Maria Karpińska

Gdy sto lat temu Virginia Woolf spisywała perypetie cocker spaniela Flusha, obdarzyła psa ludzką wyobraźnią (i naturą dżentelmena), jakby tylko przez nasz umysł można było go zrozumieć. Dziś pisarze próbują oddać psim bohaterom autonomię i pokazać świat tak, jak widzą go one. Czy literatura jest w stanie przekroczyć granicę ludzkiego gatunku?

„Pieskie życie”, „pogoda pod psem”, „pies na baby” czy „zejść na psy” to tylko kilka wyrażeń, które – jak pisze francuski filozof Mark Alizart – pokazują, że język nie obchodzi się z psami łagodnie. A nie kształtuje się on przecież w próżni, ale oddaje społeczne i kulturowe schematy myślenia. Przez wieki wyobrażenie o psach i psim losie łączyło się raczej z różnymi formami niedoli i uwłaczania, co szerzej w swojej książce Psy. Filozoficzne opowieści o naszych najlepszych przyjaciołach przedstawia Alizart.Jednak ostatnie dekady, przynajmniej w szeroko pojętej kulturze sytego Zachodu, wyznaczyły psom inne miejsce. Nie – jak dawniej bywało – pod stołem, w bezpańskiej hordzie na ulicy czy na łańcuchu. Zyskały one ciepły kąt w domach, więcej: w łóżkach i na specjalnie dla nich przeznaczonych posłaniach. Tę nową pozycję otrzymały nie bez przyczyny – międzygatunkowa bliskość człowieka i psa jest zjawiskiem, które ma długą historię, zmienną w czasie, obfitującą w górki i dołki. I jest zjawiskiem niezwyk­łym, jeśli porównać ją z relacją z jakimkolwiek zwierzęciem, które na przestrzeni dziejów człowiek kiedykolwiek do siebie dopuścił. Ta zażyłość ma też jednak swoje konsekwencje: nie tylko sytuacja psa uległa zmianie, gdy postanowił związać swój los z ludźmi, podlegał jej także sam człowiek, który u swego boku zyskał towarzysza.

Czytaj dalej