Zwykłe czynności możemy wykonywać nawykowo, nieuważnie, nawet bezmyślnie, oszczędzając przy tym czas i energię. Możemy jednak je również wykonywać w skupieniu, starannie, trochę wolniej. Wtedy zwykłe zmieni się w niezwykłe
Moja prababka nigdy nie rozkroiła bochenka chleba bez wcześniejszego uważnego przeżegnania go nożem. Kiedy piła kawę – a robiła to tylko w niedzielę, i to nie w każdą: zmarła pod koniec lat 80., nie dożyła czasów, kiedy kawa straciła status rarytasu – siadała uroczyście przy stole, twarzą do okna, i celebrowała łyk po łyku. Zresztą wszystko inne wykonywała z podobnym namaszczeniem. Tamtej pięcio- czy sześciolatce, którą wówczas byłam, wydawało się, że prababka jest po prostu bardzo stara i dlatego w jej świecie rzeczy dzieją się powoli i w dziwny, ceremonialny sposób. Dzisiaj jestem przekonana, że chociaż słowo „rytuały” pewnie nigdy nie przyszło jej do głowy, to była ich wielką miłośniczką.Jej nieśpieszność zupełnie nie przystawałaby do obecnych czasów, których dojmującą cechą jest pośpiech. Jednocześnie stanowi on istotny czynnik, który obniża nasz dobrostan oraz szkodzi zdrowiu psychicznemu i fizycznemu. Presja czasowa drastycznie obniża funkcje poznawcze: logiczne myślenie, zdolność do podejmowania decyzji, koncentrację. Jeszcze bardziej cierpi nasze życie emocjonalne i społeczne – poczucie niedoczasu to znaczący powód nasilający stres. Ale chociaż brzmi to aż nazbyt prosto, sposób mojej prababki może być antidotum na te bolączki: usiąść i popijając coś ciepłego, popatrzeć przez 10 minut, co dzieje się za oknem. To naprawdę może odciążyć głowę.Rytuał patrzenia w okno oczywiście nie spowolni biegu świata, ale jego wartością jest coś innego. Według Michaela Nortona, psychologa społecznego i profesora Uniwersytetu Harvarda, autora książki Efekt rytuału, takie pozornie nieważne czynności, w których nie chodzi o rezultat albo o sam akt (lub sekwencję aktów), działają jak kotwica emocjonalna: zatrzymują nas na chwilę, dają okazję do wejrzenia w siebie i pomagają odzyskać poczucie – niezbędne do zachowania równowagi emocjonalnej – że chociaż trochę panujemy nad swoim życiem.
W skupieniu i spokoju
Rytuał to określenie ze słownika religijnego. Pochodzi od łacińskiego ritus oznaczającego obrzęd lub ceremonię. Pierwotnie odnosiło się wyłącznie do uroczystych praktyk sakralnych lub magicznych – zresztą do dzisiaj w takim kontekście używamy go najczęściej. Współcześnie jednak zyskało również inne znaczenie, niekoniecznie związane z konkretną religią, chociaż nadal zawierające pierwiastek duchowy. Rytuałem może być obecnie każda czynność, jeżeli tylko ma dla nas znaczenie emocjonalne lub duchowe.
Połowę zadań, z których składa się zwykły dzień, wykonujemy, nie poświęcając im większej uwagi, a nawet zupełnie nieświadomie (kto choć raz nie wracał do domu, żeby sprawdzić, czy na pewno przekręcił klucz w zamku?). I bardzo dobrze, że tak jest. Dzięki temu ułatwiamy sobie życie – automatyczne działania pozwalają oszczędzać czas i siły. Ale chociaż w powszechnym mniemaniu nawyki łączą się z rytuałami, w rzeczywistości są ich zupełnym przeciwieństwem. Podczas gdy te pierwsze opierają się na automatyzmach, drugie zakładają absolutne skupienie oraz intencjonalność.
„To często są te same czynności, ale w rytuałach nadajemy im więcej znaczenia i poświęcamy im więcej uwagi. Istotą rytuału nie jest to, co robimy, ale jak to robimy” – przekonuje w swojej książce prof. Norton i radzi, aby przynajmniej część codziennych nawyków przekształcić w świadome rytuały, w których będziemy uczestniczyć i ciałem, i umysłem. Picie kawy (herbaty, naparu, gorącej wody z cytryną) może być nawykiem, dzięki któremu nie musimy się codziennie zastanawiać, jak by tu zacząć poranek. Jednak równie dobrze może być uważną (i właśnie dlatego przyjemną) ceremonią, która doda sił przed kolejnym dniem. Rozmowa z dziećmi po szkole może polegać na szybkim odpytaniu, co zjadły i co dostały z matematyki – ale też może być ważnym momentem bliskości, którego istotą jest nie tyle wymiana informacji, ile budowanie relacji.
Zresztą rytuały i relacje zawsze idą w parze: „Istnieje bardzo silny związek między rytuałami a poczuciem bliskości. Rodziny mają swoje, pary romantyczne też. Rytuały budują poczucie, że mamy coś wspólnego” – przekonywał prof. Norton w rozmowie z dziennikarką Amy Sandler. Tłumaczył, że rytuały nie tylko podtrzymują więzi, lecz także mogą je tworzyć: „Jeśli weźmiemy losową grupę osób i stworzymy okazję, aby razem uczestniczyły w rytuale, podczas gdy inni nie będą tego robić, już samo wspólne uczestnictwo sprawi, że ci pierwsi poczują pewną bliskość. Nie będzie ona tak silna, jaka łączy nas na przykład z członkami wspólnoty religijnej, ale to poczucie rzeczywiście występuje”.
Generator emocji
Wśród wszystkich więzi wzmacnianych przez rytuały najważniejsza jest jednak ta, którą budujemy ze sobą. „Czasem tak bardzo skupiamy się na optymalizacji działań, że zapominamy, jak to jest po prostu żyć” – mówi prof. Norton. Nadmierny stres zamraża nasze uczucia, funkcjonujemy wówczas na emocjonalnym autopilocie, nie zastanawiając się nad swoimi pragnieniami i potrzebami. Byle przetrwać. Taka umiejętność chwilowego wyłączania emocji jest cennym ewolucyjnym dziedzictwem, dzięki któremu możemy działać w trudnych warunkach. Jeżeli jednak stres stanie się chroniczny, zrodzi się ryzyko emocjonalnego wypalenia – stanu, gdy człowiek nie potrafi już reagować empatycznie ani cieszyć się tym, co kiedyś dawało mu satysfakcję. Aby do tego nie doszło, potrzebujemy regularnych chwil skupienia na własnych myślach i emocjach, świadomego kontaktu z tym, co aktualnie przeżywamy.
Według prof. Nortona czynności rytualne rozwijają naszą „emoróżnorodność” (termin ukuty przez naukowca), czyli wewnętrzną różnorodność emocjonalną. Zdaniem badacza tak samo jak dla świata przyrody ważna jest bioróżnorodność: wielość ekosystemów i bogactwo gatunków, które je zamieszkują, tak dla naszego dobrostanu istotne jest bogactwo emocji i równowaga między nimi. Rytuały nie tylko ułatwiają wsłuchanie się w siebie, ale także działają – jak to ujmuje psycholog – jako „generatory emocji”. W tym sensie nic dziwnego na przykład, że ludzie, którzy określają się jako ateiści, nadal kultywują niektóre dawne zwyczaje religijne. Kolacja wigilijna, nawet jeśli pozbawiona chrześcijańskiego wymiaru, nieraz pozwala wyraźniej niż zwykły wieczorny posiłek poczuć radość z obecności bliskich. Rytuały żałobne (o czym będzie jeszcze mowa) uwalniają żal, smutek albo rozpacz – i dzięki temu pozwalają człowiekowi poradzić sobie z tymi emocjami.
„Bogate i ciekawe życie to takie, w którym przeżywamy różne uczucia: radość, strach, smutek i wiele innych, które są częścią ludzkiego doświadczenia. Nawet jeżeli człowiek deklaruje, że chce być szczęśliwy, nie chodzi mu o to, by w każdej minucie życia odczuwać »dziesiątkę« szczęścia w skali od 1 do 10, bo byłoby to bardzo jednostajne i nudne – przekonuje prof. Norton. – Badania dowodzą, że szerokie spektrum emocji w życiu bardziej sprzyja dobrostanowi niż obecność wyłącznie pozytywnych uczuć. Pytanie brzmi: co ludzie robią, aby zapewnić sobie to spektrum?”.
Badacz podpowiada, że odpowiednio dobrany rytuał może „podkręcić” zarówno radość czy smutek, jak i emocje, których na co dzień trudniej doświadczyć, choćby zachwyt czy nostalgię albo pokorę wobec metafizycznego wymiaru świata (właśnie o takim uczuciu myślę, kiedy przypominam sobie błogosławienie chleba przez moją prababkę). Oglądanie albumu ze zdjęciami, nawet gdy znamy je na pamięć, przejrzenie wpisów w kalendarzu sprzed kilku lat, wieczór z piosenkami z młodości – nie musimy odwoływać się do skomplikowanych, transowych obrzędów, jeśli jednak w swoim poszukiwaniu zapomnianych uczuć sięgamy po rytuał, to ważne jest, aby nie wykonywać go przy okazji i w pośpiechu.
Balsam na chaos
Przez większą część swojego zawodowego życia Michael Norton zajmował się badaniem postaw konsumenckich – do dziś na Uniwersytecie Harvarda jest specjalistą od psychologii biznesu. Zainteresowanie rolą rytuałów w ludzkim życiu zrodziło się u niego z osobistego doświadczenia, kiedy został ojcem. W wywiadzie opublikowanym na kanale YouTube 10% Happier opowiadał, że w pewnym momencie złapał się na tym, że usypianie córeczki niepostrzeżenie stało się rytuałem złożonym zawsze z tych samych, następujących po sobie czynności wykonywanych w stuprocentowym skupieniu. A po jakimś czasie odkrył coś jeszcze – coś, do czego wcześniej czy później dochodzi większość rodziców niemowlęcia. Wieczorne rytuały: kąpiel, wcieranie balsamu, masowanie małego ciałka, karmienie i wreszcie tulenie albo nucenie kołysanki bardziej niż dziecku pomagają rodzicom. Pozwalają im odzyskać poczucie kontroli, które w nowej, chaotycznej i nieznanej rzeczywistości gdzieś się rozpłynęło. W gruncie rzeczy, jak przekonuje harwardzki profesor, rytualne usypianie dziecka niewiele się różni od szamańskiego zaklinania deszczu: zacznie padać albo nie zacznie, ale kiedy już odprawimy wspólne tańce w kole, łatwiej będzie uwierzyć, że mamy choćby niewielki wpływ na rzeczywistość, w którą zostaliśmy wrzuceni.
Badacz wskazuje jeszcze jeden aspekt: wspólne wykonywanie rytuału chroni więzi nadwątlone przez trudne okoliczności. Paradoksalnie pojawienie się dziecka w domu – wydarzenie, które w teorii powinno spajać rodzinę – często jest trudnym sprawdzianem dla pary, podobnie jak susza niesie ryzyko rozpadu społeczności. Wspólny rytuał działa profilaktycznie, bo pozwala na nowo się zjednoczyć, przypomnieć sobie, że jesteśmy w tym razem.

Leczniczą siłę rytuału szczególnie wyraźnie widać w trudnych momentach życia, np. po śmierci kogoś bliskiego. Już ponad sto lat temu francuski socjolog i filozof, a także badacz rytuałów Émile Durkheim wyrażał pogląd, że – w uproszczeniu – na rozpacz po stracie najlepsze jest przeżywanie żałoby: uczestniczenie w zbiorowych, rytualnych zachowaniach, publiczne okazywanie smutku i przyjmowanie pocieszenia od innych. Tezę Durkheima profesor Norton potwierdził kilkoma eksperymentami, których wyniki zostały opublikowane w 2014 r. przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne. Pierwszy eksperyment polegał na opisaniu swojej straty. Jedna grupa miała na tym poprzestać, należący do drugiej przedstawiali zaś również rytuały, w których brali udział w ramach żałoby: pogrzeb, stypę, przyjmowanie kondolencji. Kiedy w następnej części eksperymentu badani z obu grup mieli wyrazić swoje uczucia, okazało się, że u tych z pierwszej żal wrócił z większą siłą niż u członków drugiej. Samo wspomnienie rytualnych zachowań pomogło w przywróceniu równowagi emocjonalnej.
Drugi eksperyment polegał na przeżywaniu straty w warunkach laboratoryjnych. Uczestników doświadczenia poproszono o wyjaśnienie, dlaczego wygrane na loterii pieniądze byłyby im potrzebne i co by z nimi zrobili (na tym etapie rozbudzano ich pragnienia, aby późniejsza strata była dotkliwsza). Następnie wszyscy, poza jednym szczęśliwcem, zostali poinformowani o przegranej. Dopiero wtedy dokonano podziału na grupy: członkowie jednej z nich mieli tylko narysować swoje uczucia, drugiej zaś – narysować je, rytualnie posypać rysunek solą i zniszczyć kartkę, a potem policzyć do dziesięciu. Okazało się, że osoby z „grupy rytuału” zgłaszały niższy poziom żalu oraz większe poczucie sprawczości w porównaniu z grupą kontrolną. Odprawienie rytuału – nawet w tak oczywisty sposób pozbawionego sensu – łagodziło stratę. Badania Nortona dowodzą, że wbrew powszechnemu przekonaniu wcale nie trzeba wierzyć w magiczną moc danego działania, aby poczuć się lepiej po jego wykonaniu (właśnie dlatego, nawet jeżeli nie wierzymy w voodoo, to rytualne podarcie, spalenie albo chociaż wyrzucenie do śmieci zdjęcia byłego partnera lub partnerki przynosi pewną pociechę).
Odzyskać czas
Aby nadać życiu większe znaczenie, nie musimy włączać do codziennego planu kolejnych aktywności z myślą, że staną się naszymi rytuałami. Wystarczy, że potraktujemy poważniej te rzeczy, które i tak na co dzień robimy. Nie chodzi oczywiście o to, by odtąd wszystko wykonywać z rytualnym namaszczeniem – zresztą nawet gdybyśmy prasowanie odważnie nazwali „wtorkowym rytuałem”, raczej nie stanie się ono przez to czynnością, która nada większe znaczenie naszemu życiu. Ale już wspólne nieśpieszne przygotowanie posiłku, a potem jedzenie razem przy stole, jak najbardziej może się nim stać.
Pytanie o obecność rytuałów w naszym życiu w gruncie rzeczy dotyczy tego, czy sami siebie postrzegamy jako na tyle wartościowych, aby poświęcić sobie czas. Patrzenie w okno, medytowanie albo chodzenie na spacery trudno przeliczyć na wymierny efekt (co zresztą prof. Norton uważa za zaletę: „Są antidotum na współczesną obsesję efektywności” – mówi), przez co łatwo nam przychodzi zrezygnowanie z nich. Oczywiście zmuszanie się do rytuałów nie przyniosłoby niczego dobrego – udział w nich byłby wówczas tylko pustym gestem. Tyle że ta rezygnacja nie do końca jest naszą niezależną decyzją.
Współczesna kultura gloryfikuje nieustanne bycie zajętym, wpajając nam przekonanie, że niedostatek czasu to coś normalnego, a każda czynność, jaką wykonujemy, musi czemuś służyć. Zaczynamy więc wierzyć, że nasza wartość zależy od tego, ile rzeczy uda się nam zrobić w ciągu dnia. Wtedy życie staje się wyłącznie listą zadań, a my sami – maszynami do ich wykonania. Wzrasta drażliwość, tracimy umiejętność twórczego myślenia, pogarszają się nasze relacje z innymi. Poczucie ciągłej pilności dodatkowo wzmacnia technologia – nasze prababki nie czuły, że muszą od razu odpisać na wiadomość ani tym bardziej oddzwonić.
Prywatny rytuał nie jest kolejnym zadaniem do odhaczenia na liście. To celebrowanie bycia w świecie. Profesor Norton przekonuje, że nawet niewielkie rytualne czynności wzbogacają życie: nie o wartości materialne, ale o sens. Pośpiech nam go zabiera choćby dlatego, że zubaża nas o relacje z innymi. Dzięki rytuałom znowu zaczynamy skupiać się na jakości swojego działania, a nie na jego tempie. Na pogłębionej rozmowie, a nie na odfajkowaniu sprawy. Odzyskujemy uwagę i czas. Przypominamy sobie o obecności: „tu jestem”.
