Przeglądając się w cudzych oczach, możemy odkryć prawdę o sobie. Ale zanim zaufamy takiemu odbiciu, wybierzmy uważnie tego, kto ma stać się dla nas zwierciadłem.
Jest taka zagadka o dwóch górnikach, którzy wyszli z kopalni; w innej wersji byli to nie górnicy, ale złodzieje, i nie kopalnia, ale komin. Pytanie brzmi: jeśli jeden z nich miał czystą twarz, a drugi brudną, to który z nich się umyje? Odpowiedź? Ten pierwszy. Widząc towarzysza, uzna, że sam też się ubrudził. Mottem tej łamigłówki mógłby być hadis, czyli cytat z proroka Mahometa: „Człowiek jest lustrem dla swojego bliźniego”, w różnych wersjach dokończony wyjaśnieniem: „bo chroni go za jego plecami” lub „bo jeśli widzi w nim wadę, winien mu ją wskazać”. Jak być najlepszym lustrem dla drugiego człowieka? I czy warto korzystać z takiego zwierciadła?
Przyjazne odbicia
W Etyce wielkiej Arystotelesa czytamy, że najprzyjemniejsze, choć jednocześnie najtrudniejsze, jest poznanie siebie. Według filozofa nasza niemożność samopoznania objawia się m.in. w tym, że krytykujemy innych za błędy, które sami popełniamy. Cóż więc powinniśmy czynić? Mędrzec ze Stagiry radzi: „Ilekroć chcemy zobaczyć własną twarz, widzimy ją, patrząc w lustro; podobnie, kiedy pragniemy poznać siebie, możemy […], patrząc na przyjaciela, ponieważ przyjaciel, jak twierdzimy, jest drugim ja” (tłum. Witold Wróblewski).
Przyjaciel to ktoś, z kim łączy nas swoisty rodzaj miłości – grecka philia, czyli głębokie przywiązanie, pokrewieństwo dusz, życzliwość. Nasze „drugie ja” (gr. allos autos) nie jest z nami identyczne – wszak poznajemy siebie także poprzez różnice, ale jest nam na tyle bliskie, że rozpoznajemy w nim siebie niczym w lustrze. Zarówno dostrzeżenie siebie, jak i bycie dostrzeżonym w drugiej osobie przynosi nam radość. Gdy przyjacielskie spojrzenie zgadza się z naszą najgłębszą wizją nas samych, wtedy czujemy się widziani i zrozumiani. Kiedy przyjaciel podziela nasze poglądy, pozwala nam to utwierdzić się w nich, a gdy pojawia się między nami niezgodność, to możemy je spokojnie przeanalizować – łatwiej jest rozważać myśli i czyny innych niż wyizolowane swoje własne. W przyjacielskiej relacji budujemy się nawzajem: wpływając na kształtowanie się naszego „drugiego ja”, ulegamy zarazem jego wpływowi. Jak w przysłowiu: „Kto z kim przestaje, takim się staje”, upodabniamy się do swoich luster.
Idea przyjaciela jako naszego lustrzanego odbicia w intrygujący sposób rezonuje z popularną w psychologii społecznej koncepcją neuronów lustrzanych. Ich istnienie odkryto na początku lat 90. XX w. Włoscy naukowcy, którzy prowadzili badania nad makakami (koczkodanami z rzędu naczelnych), zaobserwowali, że w mózgach tych zwierząt aktywuje się pewna grupa neuronów – zarówno wtedy, gdy małpy wykonują daną czynność, jak i wówczas, kiedy po prostu obserwują jej wykonywanie. Późniejsze badania wykazały, że neurony lustrzane występują także u nas i wpływają na naszą zdolność do przyswajania nowych umiejętności, zdobywania wiedzy oraz tworzenia głębokich więzi emocjonalnych z innymi ludźmi, a także pomagają nam wczuć się w sytuację i motywacje drugiej osoby – pisali o tym m.in. neurobiolodzy Pier Francesco Ferrari i Gino Coudé w pracy Mirror Neurons, Embodied Emotions, and Empathy (Neurony lustrzane, ucieleśnione emocje i empatia). Być może to właśnie dzięki neuronom lustrzanym jesteśmy zdolni do empatii, a ta z kolei pomaga nam rozpoznawać i regulować własne emocje – czyli poznawać siebie.
Przejrzyjmy się w sobie
Przyjaciele pomagają nam zajrzeć w głąb siebie, ale my też – zgodnie z zasadą wzajemności – powinniśmy im służyć jako lustra. Jak być dla innych dobrym zwierciadłem? Prorok Mahomet nauczał, że „człowiek jest lustrem dla swojego bliźniego”, co uczeni w islamie interpretowali na różne sposoby. Po pierwsze, będąc lustrem dla bliźniego, powinniśmy taktownie korygować jego zachowanie, tak by pomóc mu stawać się lepszym człowiekiem. Wzajemna budująca krytyka ma nas wspierać w samodoskonaleniu. Obserwując innych, powinniśmy naśladować ich cechy godne podziwu, a błędy oraz wady traktować jako przestrogę i sprawdzian charakteru: jak my sami zachowalibyśmy się w takiej sytuacji? Czy i w naszym oku tkwi drzazga, którą dostrzegliśmy w oku przyjaciela?
To, jak postrzegamy innych, często odzwierciedla nasz stan wewnętrzny – czyste serca widzą dobroć, podczas gdy zatroskane projektują na innych własne przywary. Hamdun al-Qassar, muzułmański uczony z IX w., radził: „Jeśli przyjaciel spośród twoich przyjaciół zbłądzi, znajdź dla niego siedemdziesiąt usprawiedliwień. Jeśli twoje serce nie jest w stanie tego zrobić, świadczy to o twojej własnej niedoskonałości”. Dobry człowiek pomaga innym odkryć dobro w nich samych, także poprzez zaufanie, jakim ich obdarza.
W cudzych oczach
Czasem spotykamy kogoś, dzięki komu czujemy się lepszą wersją siebie. Nasze ja odzwierciedlone przez taką osobę wydaje się piękniejsze, odważniejsze i bardziej wyjątkowe, niż się spodziewaliśmy. Mechanizm ten dobrze oddaje wiersz Przy winie Wisławy Szymborskiej:
Spojrzał, dodał mi urody,
a ja wzięłam ją jak swoją.
Szczęśliwa, połknęłam gwiazdę.
Pozwoliłam się wymyślić
na podobieństwo odbicia
w jego oczach.
Wszystko dookoła wydaje się prawdziwe, oprócz „ja”
– kobieta mówiąca w wierszu pozostaje
urojona
urojona nie do wiary
urojona aż do krwi.
Wystarczy, że „on nie patrzy na mnie”, a pryska poczucie wyjątkowości:
szukam swego odbicia
na ścianie. I widzę tylko
gwóźdź, z którego zdjęto obraz.
Tożsamość budowana wyłącznie w kontekście danej osoby jest nie swoja, pożyczona, urojona właśnie. Jednak interakcje społeczne są bardzo ważne w procesie budowania własnej tożsamości. Według Charlesa Hortona Cooleya, socjologa żyjącego na przełomie XIX i XX w., rozwijamy koncepcję siebie, obserwując, jak jesteśmy postrzegani przez innych, czyli tworzymy „ja odbite w lustrze”. Cooley twierdzi, że codzienne interakcje służą nam jako lustra, wykorzystujemy opinie i oceny innych ludzi, aby mierzyć własną wartość. Ciągle wyobrażamy sobie, jak wyglądamy w cudzych oczach. Uczymy się dostosowywać do osądów innych, synchronizować nasze zachowanie i dobierać słowa zgodnie z ich oczekiwaniami.
Proces tworzenia się „ja odbitego w lustrze” (Cooley mówi o the looking-glass self) jest dodatkowo skomplikowany przez kontekst naszych interakcji. Nie wszystkie opinie mają taką samą wagę – są ludzie, z których zdaniem liczymy się bardziej, i tacy, na których opinii nam nie zależy. Inaczej odczytujemy reakcje tych, którym ufamy, a inaczej sygnały od nieznajomych. Ponadto mamy w głowie pewne wzorce, na podstawie których nie tylko oceniamy innych, lecz także wartościujemy ich osądy na nasz temat.
Nie wszyscy polegają na lustrach społeczeństwa w tym samym stopniu. Badanie przeprowadzone przez zespół naukowców z Uniwersytetu w Oregonie pod kierunkiem psycholożki Moriah S. Stendel wykazało, że mózgi osób o niższej samoocenie są bardziej dostrojone do opinii innych. Wyniki badania są ważne również dlatego, że niska samoocena jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka wielu zaburzeń zdrowia psychicznego. Być może więc – w ramach profilaktyki – ludzi z zaniżonym poczuciem własnej wartości należałoby zachęcać do tego, by uświadomili sobie, w jakim stopniu ich postrzeganie siebie jest uwarunkowane tym, co myślą o nich inni. Czy warto przejmować się każdą opinią? Czy należy zaglądać w każde lustro?
Krzywe zwierciadło
„Oko jest nie tylko lustrem, lecz także lustrem korygującym – pisze Frantz Fanon w Czarnej skórze, białych maskach (tłum. Urszula Kropiwiec) – nie mówię oczy, mówię oko, i dobrze wiemy, do czego to oko nas odsyła”. Oko w rozumieniu Fanona, francuskiego czarnoskórego filozofa i psychiatry, to spojrzenie białego, patrzącego z góry na skolonizowaną „urasowioną” ludność. Takie widzenie nigdy nie jest neutralne: osądza, klasyfikuje, definiuje. Działa jak lustro korygujące, ponieważ zmienia tożsamość Innego tak, aby pasowała do kolonialnych stereotypów, według których Inny jest dziki, niebezpieczny.
Widząc swoje zniekształcone odbicie w lustrze białego spojrzenia, człowiek „urasowiony” w końcu uwewnętrznia sposób, w jaki jest postrzegany. Widząc siebie „czarnym” w oczach białego, staje się „czarnym” dla samego siebie, tym samym tracąc dostęp do samookreślenia. Podmiot ucieleśnia swoje „lustrzane odbicie”, jest uwięziony w tym, co Fanon nazywa „miażdżącą przedmiotowością”.
Autor korzysta z teorii fazy lustra francuskiego filozofa Jacques’a Lacana, który uważał, że tożsamość nie jest dana z natury, lecz konstruowana. Moment konfrontacji dziecka z własnym odbiciem w lustrze jest dla niego ważnym doświadczeniem wiążącym się z narodzinami ego. U Fanona odbicie w lustrze ma jednak inny wymiar: kolonializm działa jak krzywe zwierciadło – wypacza proces samopoznania i narzuca pejoratywne postrzeganie czarnego ciała.
W arystotelesowskim lustrze-przyjacielu indywidualny człowiek potrafi rozpoznać siebie i ta wiedza go wzbogaca. Natomiast przeglądając się w kolonialnym zwierciadle-społeczeństwie, jednostka gubi swoją prawdziwą tożsamość i staje się obca dla samej siebie.
Pęknięcia i rysy
Człowiek skolonizowany nie zobaczy swojego wiernego odbicia w zwierciadle–społeczeństwie, a co z kolonizatorem? Czy ten, który rządzi, decyduje i dzieli na kategorie, będzie mógł sam się w nich odnaleźć? W tekście Fanona, a także w Orientalizmie Edwarda Saida, krytyka kultury, postać skolonizowanego funkcjonuje nie tylko jako przedmiot dominacji, ale także jako lustro – również zniekształcone – w którym kolonizator konstruuje i potwierdza własną tożsamość. Według Saida „Orient” jako kategoria myślowa został stworzony, aby odzwierciedlić obraz Zachodu jako tego racjonalnego, moralnego i postępowego. Takim Zachód widzi się w opozycji do wyobrażonego Wschodu, postrzeganego jako irracjonalny, niemoralny i zastygły w czasie. Kolonizator – biały człowiek – potrzebuje takiego odzwierciedlenia dla poczucia własnej wartości oraz po to, by usprawiedliwić przed sobą i przed światem działania, które nie przystoją człowiekowi racjonalnemu, moralnemu i postępowemu.
W dzisiejszym świecie kolonialno- -orientalne lustro opisane przez Fanona i Saida nadal funkcjonuje. Globalna Północ wciąż postrzega – i przedstawia – globalne Południe poprzez redukcyjne, stereotypowe obrazy, które utrwalają przekonanie o zachodniej wyższości moralnej i technologicznej. Ten Inny, obcy redukowany jest do bezbronnej ofiary lub chodzącego zagrożenia, wciąż działa niczym lustro, które podtrzymuje pożądany obraz mieszkańca dominującej kultury. Tyle że każde zwierciadło jest kruche. To kolonialne już od dawna pęka – powstają na nim rysy ruchów dekolonizacyjnych, globalnego oporu i kontrnarracji, które obnażają zależność, hipokryzję i przemoc globalnego systemu zależności. Odczuwamy coraz większy dyskomfort, bo obraz nas samych jako sprawiedliwych, nowoczesnych i oświeconych jest coraz bardziej kwestionowany.
***
Nie możemy żyć bez luster, bo jak inaczej moglibyśmy spojrzeć sobie w oczy? Ale czy możemy im ufać? Jak rozpoznać siebie, gdy poszczególne lustra ukazują nam odmienne obrazy? Jak odróżnić odbicie od projekcji? Przyznajemy rację Arystotelesowi, gdy mówił, że samopoznanie jest jednocześnie najprzyjemniejsze i najtrudniejsze. Przybliża nas do prawdy, pomaga podjąć właściwe decyzje zgodne z wewnętrznym kompasem. Wymaga jednak wysiłku, pokory oraz krytycznego myślenia.
Aby poznać siebie, musimy uświadomić sobie, że żadne lustro nie ukaże nam w całości naszego ja, każde odwzorowanie będzie niedoskonałe i fragmentaryczne, a poza tym powinniśmy zadać sobie pytanie: kto trzyma lustro i po co? Nie w każdym zwierciadle warto się przeglądać, nie każdy widzi nas naprawdę. I czasami iluzja bywa bardziej pociągająca od rzeczywistości.