Mandala życia Mandala życia
i
kolaż: „Przekrój"
Żywioły

Mandala życia

Joanna Hańderek
Czyta się 15 minut

Współcześnie zwykle oznaczamy czas na osi, ale można zapisywać go w kręgach. Filozofowie wiedzieli o tym od starożytności. Wciąż wiedzą to też drzewa.

Grecki filozof Parmenides wierzył, że byt jest kulą – idealną formą wieczności, w której wszystko trwa bez początku i końca. Arystoteles dzielił świat na dwie sfery: nadksiężycową i podksiężycową. Jego zdaniem ta pierwsza rządzi się porządkiem wieczności: jej czas jest kolisty i doskonały, gdyż pozbawiona końca trwa w wiecznym ruchu. Sfera podksiężycowa to z kolei przestrzeń ziemskiego życia, w której to czas linearny wyznacza każdemu początek i koniec. Dla Arystotelesa było oczywiste, że sfera nadksiężycowa rządzi podksiężycową dzięki swojej doskonałości wyrażonej w wiecznym ruchu po kole. Gra świat­ła i barw do dziś zachwyca w rozetach, labiryntach i symbolice koła.

Koncepcja czasu kolistego pojawiła się wiele lat temu – prawdopodobnie wraz z odkryciem przez homo sapiens, że świat natury cały czas wraca do tego samego rytmu: narodzin, młodości, dojrzałości, starości i śmierci, kolejnych etapów następujących po sobie w niekończącym się kręgu życia.

Koliste odtwarzanie tych samych faz rozwoju i doświadczeń losu. Wiosna, lato, jesień, zima. Wschodzące słońce o świcie, żar południa, ciepłe barwy wieczorne i gwiazdy nocą. Co pokolenie powtarzające się zauroczenie, miłość, zmęczenie, rozstanie. Fazy Księżyca, czas menstruacji, menopauzy, dziewięć miesięcy ciąży, poród, śmierć. Czasami filozofia wyrasta na prostych doświadczeniach.

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

Powroty i przeznaczenia

Z perspektywy nowych pokoleń przeżywających dawne doświadczenia czas kolisty wydaje się czymś naturalnym. Filozofia rodzi się, gdy ludzie zaczynają się zastanawiać: czy faktycznie powraca ciągle to samo? Nauka pojawia się, gdy ludzie zaczynają krytycznie analizować kulturowe uwarunkowania i przekonania. Czas kolisty może być ujmowany zarówno jako symboliczny, jak i realny. W wielu koncepcjach odnowy oraz reinkarnacji kolisty czas symbolizuje nie tylko przemijanie, lecz także nadzieję na odrodzenie i nowy początek. Dla stoików koncepcja kolistego czasu symbolizowała również moralną ewolucję człowieka. Według Platona dusza, wcielając się ponownie w nowe ciało, otrzymywała szansę na dalszy rozwój. Podobnie buddyjska idea karmy zakłada możliwość duchowej przemiany poprzez kolejne wcielenia, co pozwala na kształtowanie własnego przeznaczenia.

Pień ściętego drzewa odsłania kręgi swojej historii. Cała opowieść o istnieniu zamknięta jest w zapachu żywicy, wilgoci kory, nierównych słojach. W pniu drzewa nie ma już ani gniazda, które zakładały ptaki, ani liści, które opadały jesienią. Pozostają tylko korzenie, splecione z innymi, głęboko w ziemi. Z jednej strony cykl życia wydaje się czymś bardzo naturalnym, z drugiej – można łatwo go przegapić. Człowiek nauczył się zwracać uwagę na to, co dla niego przydatne. Drzewo staje się ważne wyłącznie wtedy, gdy jest postrzegane jako obiekt estetyczny albo zasób. Uznaje się je za piękne, monumentalne, święte lub zaledwie materiał na drewno. Te etykietki przesądzają o jego losie. Jego własna historia często zostaje niezauważona.

Zdaniem stoików świat wyłonił się z ognia, a następnie z powietrza, wody i ziemi. Wszystko, co istnieje, przeniknięte jest tymi właśnie elementami. Historia kołem się toczy, powtarzając swoje dzieje – wszystko od pierwszego dnia istnienia zmierza bowiem do wielkiego końca i ponownego wyłonienia się świata. To dlatego Marek Aureliusz uważał, że jeśli zna się przeszłość, można zrozumieć teraźniejszość i przewidzieć przyszłość. Świat już raz się wydarzył, wydarzać się będzie ciągle od nowa – wszystko wraca. Zgodnie z tą logiką można powiedzieć, że drzewo zapowiada drewno, rzeźby, stolarkę, a więc kulturę i cywilizację. Ale ścięte drzewo może też uświadamiać nam katastrofę pozbawienia domu – najpierw jednego ptaka, potem całej planety.

Stoickie koło świata odnawia się za każdym razem po to, by możliwy był rozwój. Każdy cykl życia wyłania się z bezwzględną logiką dziejów, nad którą człowiek nie ma żadnej władzy. Wszystko zostało już zaprogramowane – świat podąża według określonego planu, realizując kolejne etapy swojego istnienia. Celem tego porządku jest rozwój, który dla stoików miał przede wszystkim wymiar moralny. We współczesnym świecie postęp niekoniecznie wiąże się już z moralnością.

Martwe drzewo, żywa cywilizacja

Słoje rozchodzą się nieregularnie. Przypominają kręgi na wodzie, tyle że nie układają się tak równomiernie. Zarysowane na pniu pozostawionym po ściętym drzewie są jak lata życia: czasami intensywniejsze, bogatsze, pełniejsze, innym razem – ledwo widoczne, marne. Wprawne oko może zauważyć, czy w danym roku drzewo było zdrowe, czy też chorowało. W maju 2025 r. w Skrzeszewie Żukowskim na Pomorzu wycięto 300-letni dąb. Urzędnicy wydali zgodę, ponieważ drzewo rosło w miejscu wytyczonej drogi. W tym jednym pniu widać dramat naszych czasów: miasto ma się rozrastać, ważniejsze niż drzewo są droga i plan zagospodarowania przestrzennego. Według Greenpeace na świecie rocznie wycina się około 15 mld drzew, w samej Polsce – około 106 tys. Niektóre raporty podają zarazem, ile uzyskuje się rocznie metrów sześciennych drewna. Jadące do tartaku martwe drzewo – drewno – kończy cykl życia. Z jego butwiejącego ciała nic już nie wyrośnie. Pień na polanie zostanie usunięty. Ostatni ślad, ostatnie kręgi życia znikną.

Gdyby przedstawić ewolucję życia za pomocą zegara, okaże się, że dopiero dziesięć minut przed północą pojawiły się na Ziemi zwierzęta, a dwie minuty później – pierwsze kręgowce. Za pięć dwunasta żyły już dinozaury, a pierwszy człowiek narodził się zaledwie minutę przed wybiciem pełnej godziny. Wobec całej epopei istnienia to bardzo krótko. Ledwie człowiek wyłonił się z ewolucyjnego cyklu życia, już to życie niszczy. Zachłanna potrzeba posiadania, dążenia do nowości, ulepszania, rozwijania się powoduje dramatyczne zmiany na całym globie. Pojawiają się zatem pytania: Czy cykl świata i trwania na Ziemi zamknie się wraz z szóstym wielkim wymieraniem? Czy antropocen to ostatnia epoka? Czy planeta poradzi sobie z drapieżnikiem, jakim jest homo sapiens? Czy przetrwa całe to zaśmiecanie, karczowanie, wypalanie, betonowanie?

Aż 97% lądów zostało zmienionych przez działalność człowieka, głównie przez wylesianie, urbanizację, budowanie dróg, wielkich farm, pól uprawnych, ale też przez polowania, montowanie serwerów w lodowcach czy odpady.

Obecnie dzikie zwierzęta stanowią już mniej niż 4% wszystkich żyjących istot. Pozostałe 96% to ludzie oraz zwierzęta towarzyszące i hodowlane. Naukowcy i naukowczynie długo zastanawiali się, czy epokę, w której żyjemy, można nazwać antropocenem. Holocen, w którym wyewoluowaliśmy jako gatunek i który dał nam nasz biologiczny dom, był przyjazną, stabilną epoką. Jednak patrząc na skalę zniszczeń wyrządzonych przez człowieka, trudno zaprzeczyć, że głęboko i nieodwracalnie wpłynęliśmy na samą strukturę świata.

Po ścięciu drzewa pozostaje pień. Jego słoje są jak kręgi linii papilarnych: niepowtarzalny ślad tego konkretnego życia. W naturalnym procesie drzewo nie zostałoby ścięte. Złamane, wyrwane z korzeniami przez wichurę leżałoby pomiędzy innymi drzewami. Nie umierałoby samotnie, tylko przeistaczało się w nowe formy życia. Cała mnogość istnień mogłaby czerpać z jego obecności. To nie byłaby martwota, lecz kolejna faza. Ścięcie drzewa jest brutalną ingerencją w rzeczywistość.

Mechanika sacrum

Filozofia europejska nauczyła nas ścisłego podziału na świat człowieka i przyrodę. Pierwszy był Platon, który potraktował polis jako metaforę wszystkiego, co ludzkie, a zarazem radykalnie różniące się od świata natury. Łąka, rzeka czy drzewo – obecne w dialogu Fajdros – pełnią jedynie funkcję tła dla pogrążonych w rozważaniach filozofów.

Według Platona to, co najważniejsze, znajduje się w mieście, rozumianym jako domena kultury. Człowiek jest duszą, a nie ciałem, nie zwierzęciem. To przekonanie wzmocnili średniowieczni myśliciele chrześcijańscy, dając ludzkiej egzystencji wyjątkowy wymiar: bożego dziecka. Środowisko naturalne było poza miastem, poza sferą sacrum. W czasach nowożytnych Kartezjusz porównał ciało i przyrodę do sprawnie funkcjonującego mechanizmu. Umożliwiło to ścinanie drzew i dokonywanie wiwisekcji na żywych zwierzętach. Skoro ciało jest mechanizmem, zwierzę nie cierpi, nie rozumie – jest rzeczą.

Całe stulecia człowiek z kręgu kultury europejskiej uczył się, że może patrzeć na świat jak na swoją własność. Las nie był żywym organizmem, ale kubikami drewna, zwierzę nie było osobą z należnymi jej prawami, lecz kilogramami mięsa. Kartezjańska wizja natury jako dobrze funkcjonującego mechanizmu usprawiedliwiała wielkopołaciowe hodowle i przemysłowe rzeźnie. Zwierzę stało się obiektem, wkładem mięsnym w produkcji przetworów spożywczych. Wycinane lasy znikały wraz z kolejnymi rozrastającymi się miastami, dzielnicami, drogami, polami uprawnymi – realizacjami ludzkich idei.

Oś świata, która milknie

W mitologii nordyckiej Yggdrasil to boskie drzewo – axis mundi – łączące Ziemię z zaświatami. Według wielu przekazów był to jesion. Boskim posłańcem w tych opowieściach stała się wiewiórka, która przekazywała wieści między niebem a światem ludzi.

Starogermański święty dąb Irminsul, podobnie jak Yggdrasil, łączył rzeczywistość ziemską z transcendentną. U Celtów oraz innych ludów przedchrześcijańskiej Europy wierzono, że dusze zmarłych zamieszkują drzewa. Słowianie czcili święte gaje, dęby i jesiony – dostrzegali w nich siedziby istot nadprzyrodzonych.

W świecie, w którym człowiek nie odłączył się od przyrody, cykle czasu były czymś naturalnym. Koło życia zamykało się w jedności narodzin i śmierci. Istnienie natury dawało gwarancję na trwanie tego ziemsko-kosmicznego cyklu. Chrześcijańskie oddzielenie pierwiastka boskiego od środowiska i nowożytna reifikacja świata zmieniły relacje człowieka z naturą. Tak naprawdę oderwały nas od tego, kim jesteśmy: życiem pośród życia.

Symbolika cykli istnienia czy kolistego czasu nie zniknęła jednak wraz z urzeczowieniem przyrody, lecz później – z industrializacją świata. Giambattista Vico, włoski myśliciel doby oświecenia, przedstawił historię człowieka za pomocą powtarzających się cykli. Jako istota jednocześnie rozumna i emocjonalna człowiek tworzy swoją kulturę w napięciu między tymi fundamentalnymi elementami osobowości. Zdaniem filozofa pierwsze ludzkie wspólnoty oparte są na mitach i założeniu, że to bogowie rządzą światem. Między ich członkami panuje bliskość. W następnym kroku ludzkość wchodzi w epokę herosów, w której zaczynają rządzić siła i cywilizacja. Na trzecim etapie pojawia się już rozwój cywilizacyjny i związana z nim samotność człowieka, co prowadzi z kolei do załamania cywilizacji. W kolejnym cyklu ludzkość odradza się i przechodzi przez te same fazy oraz mechanizmy: od emocjonalnego i empatycznego nastawienia wobec świata do coraz większej samotności rozumu. Taka kolej rzeczy.

Krąg, który się domyka

Czas kolisty i związane z nim cykle życia pozwalają na założenie, że czeka nas jakieś odrodzenie. Nie wszystko umiera do końca, nie wszystkie możliwości tracone są bezpowrotnie. Ta nadzieja pozwala też na oczekiwanie, że transformacja prędzej czy później doprowadzi nas do czegoś dobrego, pozytywnego, daje szansę na nową ewolucję i moralność. Czas linearny ma w sobie coś bezwzględnego. Przeszłość raz utracona pozostaje tylko we wspomnieniach, w snach czy opowieściach. Ale dla jednostki śmierć będzie miała wymiar ostateczny, tak samo jak rozpad kultury. Jedyną nadzieję na kontynuację istnienia daje wiara w zaświaty.

Choć Arystoteles uważał, że szlachetniejszy był czas kolisty, od średniowiecza w kulturze europejskiej zaczęło dominować linearne rozumienie czasu. W ludowych opowieściach, dawnych mitach czy obrzędach sięgających przedchrześcijańskich wierzeń przechowało się postrzeganie życia w kategoriach cykli. Wytworna scholastyka wyznacza jednak zupełnie inny porządek. W nowożytnych czasach postęp nie będzie się oglądał na to, co przeszłe, przekraczając niedoskonałość i domniemany prymitywizm wcześniejszych epok. Intensywny rozwój przemysłu to postęp, który nie tylko odwraca się od przeszłości jako tego, co gorsze i mniej rozwinięte, lecz także od samej natury. Drzewa stają się metrami sześciennymi drewna, a ziemia to źródło potrzebnych do rozwoju technologii zasobów. Kopalnie odkrywkowe zaczynają pustoszyć całe przestrzenie.

Na przełomie XIX i XX stulecia narodził się mit miasta – wielkiej metropolis, która miała powstać ze szkła, marzeń i zupełnie nowych technologii. Wedle Oswalda Spenglera ludzkość narodziła się na wsi, w małej wspólnocie żyjącej w zgodzie z otaczającą ją przyrodą. Jego zdaniem dojrzewająca kultura tworzy miasta, do których ludzie przenoszą całą swoją twórczą energię. To tam koncentruje się życie intelektualne, artystyczne, polityczne i cywilizacyjne. W fazie starzenia się kultura zamiera w metropoliach, gdzie osamotnieni ludzie żyją już wyłącznie dorobkiem minionej świetności. Każdy etap – narodziny, dojrzałość i śmierć – tworzy w tej koncepcji zamknięty, organiczny cykl. Ta gloryfikacja miejskiego życia utrwaliła mit polis jako przestrzeni najdoskonalszej dla rozwoju człowieka. O dzielnicach biedy i wykluczonych, o samotności w wizji Spenglera i późniejszych amatorów miejskiego życia długo milczano.

W XIX w. ukształtowało się wiele mitów współczesności, w tym ten najbardziej niebezpieczny: idea postępu, wiary w technologię i jej możliwości. Pojawiła się też opowieść o woli mocy, nadczłowieku, który potrafi pokonać samego siebie. Ideał nietzscheański – nadczłowieka, który przekracza to, co ludzkie, ma moc działania ponad dobrem i złem – to idea wiecznego powrotu tego samego.

Nietzsche zadaje jedno proste pytanie: kto będzie w stanie znieść wszystko, co się wydarzyło, przyjąć odpowiedzialność za każde swoje działanie, wiedząc, że cała historia życia się powtórzy? Według tego filozofa nikt nie jest tak mocny, by znosić po wieczność to, co sam robi. Tylko nadczłowiek ma moc brania absolutnej odpowiedzialności za wszystkie swoje decyzje, co wyzwala go z kręgu moralności, wyzwala do bycia poza dobrem i złem. Reszcie ludzkości pozostaje powtórzenie, zgięcie kolan i przyjmowanie jarzma wartości. Problem pojawił się wtedy, gdy znaleźli się ludzie zafascynowani wolnością od wartości – od konieczności wewnętrznych negocjacji na temat tego, co właściwe, a co nie. Wolność od wyrzutów sumienia i moralnych rozterek okazała się jednak wyjątkowo zgubna.

Koło życia. Na okręgu pojawia się niemowlę, potem stawia pierwsze kroki, idzie prosto, bierze do ręki broń, poluje, bierze dłoń drugiego człowieka, niesie własne dziecko, garbi się, umiera. Koło życia zamyka się śmiercią, po drodze jednak rozwój cywilizacyjny przynosi inną śmierć. Gdziekolwiek docierał gatunek homo sapiens, tam następowało zniszczenie. Inne gatunki zwierząt nie miały szans: dziesiątkowały je polowania, coraz bardziej precyzyjna broń, coraz dokładniejszy sposób zabijania. Także ludzie uznani za istoty nie ludzkie byli eksterminowani.

Kolonializm europejski okazał się niezwykle skuteczny, a ludobójstwo połączone z kulturobójstwem i ekobójstwem przyniosło zmiany całemu światu. W imperium brytyjskim, rozciągającym się na całym świecie, „słońce nigdy nie zachodziło”, ale wymierały kolejne gatunki zwierząt zabijanych dla rozrywki, znikały niezaludnione obszary, ginęły rdzenne kultury. Pozostały po nich ślady: kajdanki niewolników, wypchane zwierzęta w muzeach historii naturalnej. W okresie między XVI a XIX w. z Afryki wywieziono do niewoli 15 mln osób, które pozostały ze swoim cierpieniem. Nikt jednak nie policzył, ile zwierząt zabito bez żadnej potrzeby, dla przyjemności, ile osób straciło życie wyłącznie dlatego, że nie zostały uznane za ludzi. Koło życia zamyka się w coraz bardziej brutalnym cyklu.

Mit podziału, mit współtworzenia

Istnieją dwie przeciwstawne opowieści, dwa mity. Jeden o pramatce, która spadając z nieba, poprosiła o pomoc zwierzęta, a potem razem z nimi tworzyła świat. Drugi zaś o pramatce, którą Bóg Ojciec stworzył z żebra Adama, aby była dla niego pomocna i żyła w pracy oraz cierpieniu. Pierwsza pramatka (z opowieści społeczności Potawatomi) współpracowała ze zwierzętami, a przyroda stała się jej błogosławieństwem. Druga natomiast – wygnana z raju, skazana na rodzenie w bólu – w świecie natury znalazła swoje przekleństwo. Te dwa mity wyznaczają dwa porządki. Drugi to porządek męskocentrycznej siły, gdzie łamanie przyrody, zarządzanie światem stało się normą. Pierwszy utrzymujący człowieka w jedności pokazał świat jako wydarzenie, gdzie każde drzewo, każde źdźbło trawy jest niepowtarzalną opowieścią, z którą człowiek może współdziałać, współtworzyć.

Ścięcie drzewa oznacza utratę życia wielu istot, wielu gatunków. Słoje widoczne na pniu to linie papilarne niepowtarzalnego istnienia. Koło życia zamyka się wówczas, kiedy zrozumiemy, że to nie jakieś tam drzewo, ale konkretne istnienie ścięte wyrokiem naszej cywilizacyjnej ślepoty.

Koło życia będzie toczyć się dalej, jeśli damy sobie i światu szansę, otwierając się na to, co do nas cały czas mówi przyroda. Drzewo nie jest drewnem czy dekoracją, nie jest źródłem doznania estetycznego. To axis mundi, centrum świata, między naszym gatunkiem a gatunkiem innych istot żyjących, między naszym istnieniem a egzystencją przyszłych pokoleń – ludzi i zwierząt. Linie papilarne, słoje drzewa. Filozof Albert Schweitzer ujął to najprościej: „Jesteśmy życiem pośród życia, które chce żyć”. I tutaj koło życia się zamyka.

Czytaj również:

Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow
i
kolaż: „Przekrój"
Promienne zdrowie

Na Wschodzie dharma, na Zachodzie flow

Beata Kucieńska

Mistycy Wschodu i współcześni psycholodzy mówią jednym głosem – sens życia rodzi się z wierności temu, co jest naszą własną drogą. Wszystko inne to tylko szum.

Pozwól sobie być cicho przyciąganym przez tajemniczy głos tego, co naprawdę kochasz. On cię nie zawiedzie – radził Rumi, XIII-wieczny poeta i mistyk suficki. To właśnie wsłuchanie się w najgłębsze pragnienia i tęsk­noty stanowi jeden z kluczy do życia w zgodzie ze sobą; takiego, by u schyłku nie odkryć z goryczą, że goniliśmy za mirażem, a nie za tym, co naprawdę miało znaczenie. Joseph Camp­bell, amerykański znawca mitologii różnych kultur, pisał o tej podróży w podobnym duchu: „Jeśli podążasz za tym, co daje ci szczęście, wchodzisz na ścieżkę, która od zawsze na ciebie czekała, i zaczynasz żyć takim życiem, jakie naprawdę powinieneś wieść”.

Czytaj dalej