Przepiękne letnie dni, spokojne fale Morza Czarnego.
Parowiec przeciążony ludźmi i ładunkiem — pokład zatłoczony aż po samą rufę — płynie powoli.
Rejs trwa długo, okrężną drogą od Krymu, przez Kaukaz, wybrzeże anatolijskie, aż do Konstantynopola…
Słońce rozgorzałe, niebo błękitne, morze liliowe; ciągłe niepokoje i postoje w przeludnionych portach wśród ogłuszającego łoskotu dźwigów, krzyków, obelg i komend oficerów — i nagle znów spokój, porządek i nieśpieszna podróż wzdłuż górskich dali, zanikających w nagrzanym, falującym powietrzu.
Do ogólnej kajuty w pierwszej klasie dochodzi ożywcza bryza; jest pusto, czysto i przestronnie. Z drugiej strony — brud i tłok zbitej, wielonarodowej tłuszczy, zalegającej pokład przy rozpalonej maszynowni i dusznej kuchni, legowiska między podcieniami i miejsca przy kotwicznych łańcuchach, wciśnięte między rzucone na dziobie zwoje lin. Wszędzie tutaj gęsta, lepka woń: to gorąca i przyjemna, to znów mdła i obrzydliwa, ale niezmiernie przejmująca, osobliwa mieszanina smarów i wyziewów parowca ze świeżością morskiego podmuchu.
W tej ludzkiej gęstwinie są i rosyjscy chłopi z babami, i mnisi z Athosu, Kurdowie, Gruzini, Grecy… Kurdowie — prawie dziki jeszcze naród — od rana do wieczora śpią, Gruzini przynajmniej śpiewają albo tańczą parami, nieznacznie podrygując z pełną kokieterii lekkością, z odrzuconymi szerokimi rękawami, jakby płynęli przez rozstępujący się tłum, aby nagle przed kimś przyklaśnięć: tasz-tasz, tasz-tasz!
Rosyjscy pielgrzymi płynący do Ziemi Świętej bez przerwy piją herbatę, wysoki mężczyzna z opadłymi ramionami, z wąską rudą brodą i prostymi, długimi włosami głośno czyta Biblię, a samotnie stojąca obok kuchni, wyzywająco niezależna kobieta w czerwonej bluzce i z zielonym przezroczystym szalem, zarzuconym na czarne suche włosy, wlepia w niego swoje ostre spojrzenie.
Długo staliśmy na redzie w Trapezoncie, popłynąłem więc na ląd i kiedy wróciłem, zobaczyłem jak po trapie pcha się na pokład nowa gromada oberwańców. Byli to uzbrojeni Kurdowie — świta idącego przed nimi staruszka, postawnego, mocnej budowy, w białym zawoju i szarej czerkiesce mocno opasanej nad biodrami rzemieniem, zza którego wychylał się srebrny kindżał.
Płynący parowcem Kurdowie, rozłożeni w jednym miejscu wprost na pokładzie, podnieśli się naraz wszyscy, jak jeden i zaczęli ustępować miejsca, czyniąc sporo wolnej przestrzeni. Świta staruszka natychmiast rozścieliła tam mnóstwo dywanów i nakładła poduszek. Staruszek po królewsku ułożył się na tym posłaniu — brodę miał białą jak grzbiet wzburzonej fali, twarz wysuszoną, ogorzałą, zaś jego małe czarne oczy płonęły jakimś niezwykłym, zadziwiającym blaskiem.
Podszedłem, usiadłem w kucki i powiedziałem:
— Salam alejkum.
A potem spytałem po rosyjsku:
— Z Kaukazu?
Odparł życzliwie i również po rosyjsku:
— Jeszcze dalej, panie. Jesteśmy Kurdami.
— A dokąd płyniesz?
Odpowiedział skromnie, lecz z nieukrywaną godnością:
— Płynę do Istambułu, panie. Do samego padyszacha. Samemu padyszachowi wiozę pozdrowienie i podarunek: siedem kańczugów. Siedmiu synów wziął mi na wojnę padyszach i wyobraź sobie, jakich synów! I wszyscy zginęli na wojnie. Siedem razy padyszach rozsławił moje imię.
— Aj, aj, aj! — z fałszywym, półkpiącym współczuciem powiedział stojący nad nami z papierosem w ręku młody, pełniejszy w ciele, piękny, acz fircykowaty mężczyzna, kreteński Grek ubrany w wiśniowy damasceński fez, szary surdut z białą kamizelką, szare modne spodnie i zapięte po bokach guzikami lakierki.
— Taki stary i sam jeden został! — powiedział kiwając głową.
Staruszek spojrzał na jego fez.
— Jakiś ty głupi — odpowiedział zwyczajnie. — Ty kiedyś będziesz stary, a ja nigdy nie będę. Opowieść o małpie znasz?
Młodzieniec uśmiechnął się z niedowierzaniem:
— O jakiej małpie?
— Nie znasz… więc posłuchaj. Bóg stworzył niebo i ziemię, wiesz o tym?
— Wiem.
— Potem Bóg stworzył człowieka i powiedział do niego tak: będziesz żył trzydzieści lat na świecie, dobrze będziesz żył, wesoło, będziesz myślał o tym, że tylko dla ciebie jednego Bóg stworzył wszystko na świecie. Zadowolony jesteś? A człowiek pomyślał: niby dobrze, ale wszystkiego trzydzieści lat? Oj, to za mało!… Słyszysz? — spytał staruszek z uśmiechem.
— Słyszę — odrzekł młodzieniec.
— Potem Bóg stworzył osła kłapoucha i powiedział osłu: ty będziesz dźwigał bukłaki i ładunki, będą na tobie jeździli ludzie i będą cię bili po głowie kijem. Czy jesteś z tego zadowolony? A osioł zaryczał, zapłakał i mówi do Boga: na co mnie aż tyle lat życia? Daj mi Boże co najwyżej piętnaście! „A mnie dodaj piętnaście! — zawołał człowiek — zlituj się, dodaj mi z jego udziału! No i Bóg zgodził się. I przypadło człowiekowi razem czterdzieści pięć lat życia. Prawda, że dobrze mu przypadło? — zapytał staruszek, spoglądając na młodzieńca.
— No, nieźle — odpowiedział młodzieniec z ociąganiem, nie rozumiejąc, oczywiście, na co to wszystko.
— Potem Bóg stworzył psa i dał psu tak samo trzydzieści lat życia. „Ty — powiedział Bóg do psa — będziesz zawsze zły, będziesz pilnował dobytku, nie zaufasz nikomu obcemu, będziesz warczał na przechodniów, a z niepokoju nie będziesz mógł spać po nocach. I, rozumiesz, pies, jak tamci, zawył strasznie: „Oj, dla mnie to i połowa takiego życia wystarczy!” I znów zaczął człowiek prosić Boga: dodaj mi tę jego połowę! No, i Bóg tak zrobił. Ile lat wypadło teraz człowiekowi?
— Sześćdziesiąt wypadło — powiedział młodzieniec wesoło.
— No, a jeszcze potem Bóg stworzył małpę, dał jej tak samo trzydzieści lat życia i powiedział, że będzie ona żyła nie pracując i bez żadnej troski, tylko twarz jej będzie strasznie brzydka — sam rozumiesz, łysa, cała w zmarszczkach, brwi jak wyskubane leżą jej po czole — i do tego będzie się zawsze starać, żeby się jej wszyscy przyglądali, a wszyscy będą się z niej naśmiewać.
— I ona, rozumie się, też odmówiła, tak? — zapytał młodzieniec. — Poprosiła dla siebie tylko połowę życia?
— I ona też odmówiła — powiedział staruszek, podnosząc się i biorąc z rąk najbliżej stojącego Kurda ustnik nargili. — A człowiek wyprosił dla siebie tę połowę — powiedział, z powrotem kładąc się i zaciągając głęboko.
Zamilkł i patrzył gdzieś tam przed siebie. Widocznie zdążył już o nas zapomnieć. Potem zaczął znów mówić, do nikogo się nie zwracając:
— Człowiek swoje własne trzydzieści lat przeżył po ludzku — jadł, pił, na wojnę chodził, bawił się i tańczył na weselach, kochał dziewczęta i młode kobiety. A piętnaście oślich lat pracował, gromadził bogactwo. A piętnaście psich lat strzegł tego bogactwa, cały czas warczał i złościł się, nie spał po nocach. A potem stał się stary i paskudny, jak ta małpa. I wszyscy kiwali głowami i śmieli się z tej jego starości. Ot, tak samo będzie kiedyś z tobą — z uśmiechem powiedział staruszek młodzieńcowi, gniotąc w zębach ustnik nargili.
— A z tobą dlaczego nie jest podobnie? — spytał młodzieniec.
— Ze mną nie jest.
— Ale dlaczego nie jest?
— Widzisz, takich jak ja jest mało — odparł twardo staruszek. — Nie byłem osłem, nie byłem psem, więc dlaczego miałbym być teraz małpą? Cóż ja takiego zrobiłem, żebym miał być stary?
(1936)
Tekst pochodzi z numeru 2057/1984 r., a mogą Państwo przeczytać go w naszym cyfrowym archiwum.