Młodość i starość Młodość i starość
i
zdjęcie: A. C. / Unsplash (domena publiczna)
Opowieści

Młodość i starość

Opowiadanie z Archiwum „Przekroju”
Iwan Aleksiejewicz Bunin
Czyta się 7 minut

Przepiękne letnie dni, spokojne fale Morza Czarnego.

Parowiec przeciążony ludźmi i ładunkiem — pokład zatłoczony aż po samą rufę — płynie powoli.

Rejs trwa długo, okrężną drogą od Krymu, przez Kaukaz, wybrzeże anatolijskie, aż do Konstantynopola…

Słońce rozgorzałe, niebo błękitne, morze liliowe; ciągłe niepokoje i postoje w przeludnionych portach wśród ogłuszającego łoskotu dźwigów, krzyków, obelg i komend oficerów — i nagle znów spokój, porządek i nieśpieszna podróż wzdłuż górskich dali, zanikających w nagrzanym, falującym powietrzu.

Do ogólnej kajuty w pierwszej klasie dochodzi ożywcza bryza; jest pusto, czysto i przestronnie. Z drugiej strony — brud i tłok zbitej, wielonarodowej tłuszczy, zalegającej pokład przy rozpalonej maszynowni i dusznej kuchni, legowiska między podcieniami i miejsca przy kotwicznych łańcuchach, wciśnięte między rzucone na dziobie zwoje lin. Wszędzie tutaj gęsta, lepka woń: to gorąca i przyjemna, to znów mdła i obrzydliwa, ale niezmiernie przejmująca, osobliwa mieszanina smarów i wyziewów parowca ze świeżością morskiego podmuchu.

W tej ludzkiej gęstwinie są i rosyjscy chłopi z babami, i mnisi z Athosu, Kurdowie, Gruzini, Grecy… Kurdowie — prawie dziki jeszcze naród — od rana do wieczora śpią, Gruzini przynajmniej śpiewają albo tańczą parami, nieznacznie podrygując z pełną kokieterii lekkością, z odrzuconymi szerokimi rękawami, jakby płynęli przez rozstępujący się tłum, aby nagle przed kimś przyklaśnięć: tasz-tasz, tasz-tasz!

Rosyjscy pielgrzymi płynący do Ziemi Świętej bez przerwy piją herbatę, wysoki mężczyzna z opadłymi ramionami, z wąską rudą brodą i prostymi, długimi włosami głośno czyta Biblię, a samotnie stojąca obok kuchni, wyzywająco niezależna kobieta w czerwonej bluzce i z zielonym przezroczystym szalem, zarzuconym na czarne suche włosy, wlepia w niego swoje ostre spojrzenie.

Długo staliśmy na redzie w Trapezoncie, popłynąłem więc na ląd i kiedy wróciłem, zobaczyłem jak po trapie pcha się na pokład nowa gromada oberwańców. Byli to uzbrojeni Kurdowie — świta idącego przed nimi staruszka, postawnego, mocnej budowy, w białym zawoju i szarej czerkiesce mocno opasanej nad biodrami rzemieniem, zza którego wychylał się srebrny kindżał.

Płynący parowcem Kurdowie, rozłożeni w jednym miejscu wprost na pokładzie, podnieśli się naraz wszyscy, jak jeden i zaczęli ustępować miejsca, czyniąc sporo wolnej przestrzeni. Świta staruszka natychmiast rozścieliła tam mnóstwo dywanów i nakładła poduszek. Staruszek po królewsku ułożył się na tym posłaniu — brodę miał białą jak grzbiet wzburzonej fali, twarz wysuszoną, ogorzałą, zaś jego małe czarne oczy płonęły jakimś niezwykłym, zadziwiającym blaskiem.

Podszedłem, usiadłem w kucki i powiedziałem:

— Salam alejkum.

A potem spytałem po rosyjsku:

— Z Kaukazu?

Odparł życzliwie i również po rosyjsku:

— Jeszcze dalej, panie. Jesteśmy Kurdami.

— A dokąd płyniesz?

Odpowiedział skromnie, lecz z nieukrywaną godnością:

— Płynę do Istambułu, panie. Do samego padyszacha. Samemu padyszachowi wiozę pozdrowienie i podarunek: siedem kańczugów. Siedmiu synów wziął mi na wojnę padyszach i wyobraź sobie, jakich synów! I wszyscy zginęli na wojnie. Siedem razy padyszach rozsławił moje imię.

— Aj, aj, aj! — z fałszywym, półkpiącym współczuciem powiedział stojący nad nami z papierosem w ręku młody, pełniejszy w ciele, piękny, acz fircykowaty mężczyzna, kreteński Grek ubrany w wiśniowy damasceński fez, szary surdut z białą kamizelką, szare modne spodnie i zapięte po bokach guzikami lakierki.

— Taki stary i sam jeden został! — powiedział kiwając głową.

Staruszek spojrzał na jego fez.

— Jakiś ty głupi — odpowiedział zwyczajnie. — Ty kiedyś będziesz stary, a ja nigdy nie będę. Opowieść o małpie znasz?

Młodzieniec uśmiechnął się z niedowierzaniem:

— O jakiej małpie?

— Nie znasz… więc posłuchaj. Bóg stworzył niebo i ziemię, wiesz o tym?

— Wiem.

— Potem Bóg stworzył człowieka i powiedział do niego tak: będziesz żył trzydzieści lat na świecie, dobrze będziesz żył, wesoło, będziesz myślał o tym, że tylko dla ciebie jednego Bóg stworzył wszystko na świecie. Zadowolony jesteś? A człowiek pomyślał: niby dobrze, ale wszystkiego trzydzieści lat? Oj, to za mało!… Słyszysz? — spytał staruszek z uśmiechem.

— Słyszę — odrzekł młodzieniec.

— Potem Bóg stworzył osła kłapoucha i powiedział osłu: ty będziesz dźwigał bukłaki i ładunki, będą na tobie jeździli ludzie i będą cię bili po głowie kijem. Czy jesteś z tego zadowolony? A osioł zaryczał, zapłakał i mówi do Boga: na co mnie aż tyle lat życia? Daj mi Boże co najwyżej piętnaście! „A mnie dodaj piętnaście! — zawołał człowiek — zlituj się, dodaj mi z jego udziału! No i Bóg zgodził się. I przypadło człowiekowi razem czterdzieści pięć lat życia. Prawda, że dobrze mu przypadło? — zapytał staruszek, spoglądając na młodzieńca.

— No, nieźle — odpowiedział młodzieniec z ociąganiem, nie rozumiejąc, oczywiście, na co to wszystko.

— Potem Bóg stworzył psa i dał psu tak samo trzydzieści lat życia. „Ty — powiedział Bóg do psa — będziesz zawsze zły, będziesz pilnował dobytku, nie zaufasz nikomu obcemu, będziesz warczał na przechodniów, a z niepokoju nie będziesz mógł spać po nocach. I, rozumiesz, pies, jak tamci, zawył strasznie: „Oj, dla mnie to i połowa takiego życia wystarczy!” I znów zaczął człowiek prosić Boga: dodaj mi tę jego połowę! No, i Bóg tak zrobił. Ile lat wypadło teraz człowiekowi?

— Sześćdziesiąt wypadło — powiedział młodzieniec wesoło.

— No, a jeszcze potem Bóg stworzył małpę, dał jej tak samo trzydzieści lat życia i powiedział, że będzie ona żyła nie pracując i bez żadnej troski, tylko twarz jej będzie strasznie brzydka — sam rozumiesz, łysa, cała w zmarszczkach, brwi jak wyskubane leżą jej po czole — i do tego będzie się zawsze starać, żeby się jej wszyscy przyglądali, a wszyscy będą się z niej naśmiewać.

— I ona, rozumie się, też odmówiła, tak? — zapytał młodzieniec. — Poprosiła dla siebie tylko połowę życia?

— I ona też odmówiła — powiedział staruszek, podnosząc się i biorąc z rąk najbliżej stojącego Kurda ustnik nargili. — A człowiek wyprosił dla siebie tę połowę — powiedział, z powrotem kładąc się i zaciągając głęboko.

Zamilkł i patrzył gdzieś tam przed siebie. Widocznie zdążył już o nas zapomnieć. Potem zaczął znów mówić, do nikogo się nie zwracając:

— Człowiek swoje własne trzydzieści lat przeżył po ludzku — jadł, pił, na wojnę chodził, bawił się i tańczył na weselach, kochał dziewczęta i młode kobiety. A piętnaście oślich lat pracował, gromadził bogactwo. A piętnaście psich lat strzegł tego bogactwa, cały czas warczał i złościł się, nie spał po nocach. A potem stał się stary i paskudny, jak ta małpa. I wszyscy kiwali głowami i śmieli się z tej jego starości. Ot, tak samo będzie kiedyś z tobą — z uśmiechem powiedział staruszek młodzieńcowi, gniotąc w zębach ustnik nargili.

— A z tobą dlaczego nie jest podobnie? — spytał młodzieniec.

— Ze mną nie jest.

— Ale dlaczego nie jest?

— Widzisz, takich jak ja jest mało — odparł twardo staruszek. — Nie byłem osłem, nie byłem psem, więc dlaczego miałbym być teraz małpą? Cóż ja takiego zrobiłem, żebym miał być stary?

(1936)

Tekst pochodzi z numeru 2057/1984 r., a mogą Państwo przeczytać go w naszym cyfrowym archiwum.

Czytaj również:

Poślubna wizyta Poślubna wizyta
i
zdjęcie: Teslariu Mihai / Unsplash (domena publiczna)
Rozmaitości

Poślubna wizyta

Zagadka kryminalna z Archiwum „Przekroju”
Przekrój

Pewnego dnia odwiedzili inspektora Wernera, w jego biurze, niejacy państwo Rezner z prowincji i opowiedzieli mu następującą historię.

Ich siostrzenica Helena, która młodo owdowiała dziedzicząc po mężu duży majątek (głównie w papierach wartościowych) — wyszła za mąż po raz drugi za pana Lorn, cieszącego się nieskazitelną opinią. Niedługo po weselu nowo zaślubiona para odwiedziła państwa Rezner w ich miasteczku. Podczas tygodniowego pobytu Helena nie mogła nachwalić się męża, on też wyglądał na szczęśliwego. Po ich wyjeździe, państwo Rezner dostali od Heleny kilka listów, w dalszym ciągu wyrażających jej zadowolenie z życia, przy czym była w nich mowa o nadzwyczaj jej życzliwym przyjacielu męża.

Czytaj dalej