Panie Redaktorze,
tym razem posyłam Panu coś całkiem innego, niż dotąd. Przygotowuję tom opowiadań i jest to jedno z nich. Swojego rodzaju debiut. Tekst czyta się 6—7 minut, a jak by kto chciał, to nawet krócej. Brak odpowiedzi w przeciągu 2 tygodni będę uważał za odmowę i oddam maszynopis gdzie indziej, a Pan potem będzie żałował.
Jan Brzechwa
Czy przyjrzeliście się kiedykolwiek uważnie ludzkiemu uchu?
Ile staranności i wysiłku włożyła natura w ten szczątkowy i nieużyteczny ornament twarzy! Bo jeśli chodzi o nos, o ile nie uchodzi za siedlisko romantycznych uczuć i wrażliwości, to po prostu mięsisty worek, miech ssąco-tłoczący, brzydki i niekształtny. Natomiast koncha uszna zadziwia misterną kompozycją szczegółów, proporcją zagięć i zakrętów, różową przejrzystością, elastyczną budową chrząstki. Zarówno nazwa jak i podobieństwo do muszli nadają uchu wartość niemal klejnotu, zwłaszcza na tle ogólnego układu anatomicznego człowieka.
Toteż nieobliczalny wybryk Joanny zdołałem sobie wytłumaczyć dopiero wówczas, gdy w samolocie oddałem się obserwacji ludzkich uszu.
Przyglądałem się im w oderwaniu od reszty twarzy, przenosiłem wzrok z jednych uszu na drugie, starałem się eliminować twarze, a całą uwagę skupić na tym jednym szczególe. Po kilku minutach uporczywej koncentracji wzroku, ludzie przestali dla mnie istnieć. Widziałem już tylko uszy. Były różne. Zauważyłem ich nieskończoną ilość ujęć, rozróżniałem rozmaitość kształtów. Uszy wypełniły całą kabinę samolotu. Jedne na pozór drobne i delikatne, inne odstające, mięsiste i ogromne, inne obwisłe albo skośne. Dopiero wtedy uświadomiłem sobie, że uszy są właściwie odrażające. Mają w sobie coś zwierzęcego. Teraz, kiedy utraciły dyskretną niedostrzegalność wynikającą z harmonii rysów twarzy, stały się nienaturalną naroślą, podobną do grzybów pasożytujących na pniu drzewa. Zrozumiałem, że uszy mogą budzić wstręt. Pamiętam doskonale uczucie obrzydzenia, jakiego doznałem w latach młodości, gdy odgarniając kochance włosy, stwierdziłem w miejscu konchy usznej drobny, zwyrodniały płatek skóry przypominający ucho myszy albo nietoperza.
Wróćmy jednak do mojej Joanny, tej istoty kochającej, pełnej delikatności i słodyczy.
Działo się to we wrześniu. Późnym wieczorem wyszliśmy z przyjaciółmi z kina. Wsiedliśmy do mego samochodu. Joanna zajęła miejsce na tylnym siedzeniu. Zanim jeszcze zatrzasnąłem drzwiczki, znienacka chwyciła mnie za ucho, a następnie mocno nim pokręciła. Uczułem dotkliwy ból. Oszołomiony tym niespodziewanym wybrykiem, włączyłem silnik i ostro ruszyłem z miejsca. Joanna przez całą drogę prowadziła ożywioną rozmowę, krytykowała film, raz po raz wybuchała nerwowym śmiechem. Nie odzywałem się do niej. Zastanawiałem się nad jej postępkiem. Czyżby to był wybuch tajonej nienawiści? Co nią powodowało? Nie miała w sobie najmniejszych skłonności do okrucieństwa. Znałem ją przecież jako istotę pełną delikatności i słodyczy.
Pożegnaliśmy się w milczeniu. Wróciłem do domu z osadem goryczy w sercu, a nazajutrz znalazłem się w kabinie samolotu. Tak, to było właśnie wtedy. Musiałem wyjechać na kilka dni.
Czy przypominacie sobie „Les contes de minuit”, tę świetną nowelę Maupassanta? Czy pamiętacie postać urzędnika, który wpatruje się w ucho swego szefa i nie może opanować niedorzecznego pragnienia, aby tego ucha dotknąć. A więc może sam widok ucha budzi w człowieku tę irracjonalną, nieuzasadnioną chętkę.
Nigdy nie doznawałem podobnych uczuć, ale dlaczego miałbym wykluczać możliwość ich istnienia w kim innym? Na przykład w Joannie. Tak, to był chyba jedyny motyw, który nią kierował. Raczej nie motyw, lecz odruch. Moje uszy obudziły w niej wstręt, wyzwoliły nienawiść odczuwaną nie do mnie, lecz do moich uszu.
Przypomniałem sobie kilku moich znajomych, o których wiedziałem, że żywią wobec mnie wyraźną niechęć, chociaż nie dałem im do tego powodu.
Powoli zaczęło utrwalać się we mnie przekonanie, że i w tym wypadku musiały odgrywać rolę moje uszy. Prawdopodobnie podrażniona wrażliwość estetyczna wywołała podświadomie antypatię.
Nie chciałbym być posądzony o zarozumialstwo, ale mogę stwierdzić, że ani moja powierzchowność, ani cechy charakteru, ani sposób bycia, nie powinny w nikim budzić niechęci. Przeciwnie, uchodzę za człowieka obdarzonego dużym wdziękiem osobistym, towarzyskiego i łatwego w obcowaniu. Muszę jednak otwarcie wyznać, że uszy mam raczej nieładne. Powiedziałbym nawet — zdecydowanie brzydkie. I te właśnie nieładne uszy zrażają do mnie ludzi i zdolne były popchnąć Joannę do brutalności, która jest tak obca jej anielskiej i delikatnej naturze.
Rozważając przykry incydent owego wieczoru, stanąłem przed lustrem, żeby raz jeszcze przyjrzeć się swoim uszom. Istotnie, miały w sobie coś obrzydliwie skrzydlatego, wyrażały drapieżność i arogancję. Im dłużej wpatrywałem się w ich odbicie, tym lepiej zaczynałem rozumieć, że muszą one budzić nieprzychylne uczucia. Zapewne, zdarzają się ludzie, którzy mają odmienny sposób patrzenia, którzy patrzą nie widząc. Ich wzrok nie zatrzymuje się na szczegółach, to wzrok pozbawiony wyobraźni. Zresztą, większość ludzi cierpi na tego rodzaju aberrację. Joanna należy do typów pośrednich. Kocha mnie, a równocześnie ma obsesję na punkcie moich uszu.
Ta myśl nie dawała mi spokoju. Chodziłem po mieszkaniu czując, że nie zdołam zasnąć. Ucho bolało mnie i piekło na samo wspomnienie przykrego incydentu. Joanna, jak zły czarownik, władająca mną, jawiła mi się teraz ognistym ptakiem, którego dziób wbija mi się w mózg.
Zrozumiałem, że muszę rozładować w niej kompleks uszu, gdyż w przeciwnym razie nasza miłość skazana będzie na zagładę.
Nagle wzrok mój zatrzymał się na reprodukcji autoportretu Van Gogha. Ten wielki, nieszczęśliwy i antypatyczny szaleniec patrzał na mnie chytrze i porozumiewawczo spod bandażu, który zakrywał ranę po obciętym uchu.A więc nie tylko ja! On także we własnych uszach widział przyczynę swych klęsk i niepowodzeń. On także miał swoją Joannę, która popchnęła go do tego rozpaczliwego kroku. Teraz wiedziałem już co mam zrobić.
W sobotnie popołudnia Joanna przychodziła do mnie na obiad, który przyrządzałem własnoręcznie, jako że mam szczególne zamiłowanie do spraw kulinarnych. Lubię na targowiskach wyszukiwać sezonowe przysmaki, znam się na kuchni i nie brak mi w tej dziedzinie pomysłowości, a nawet wyrafinowania.
Tej soboty czekałem na przyjście Joanny bardziej niecierpliwie niż kiedykolwiek. Nie widzieliśmy się od kilku dni, a ponieważ oboje mamy wstręt do niesnasek, spotkanie to musiało być dla niej upragnione w tym samym stopniu, co dla mnie.
Wcześniej niż zazwyczaj rozległ się dzwonek. Otworzyłem drzwi. Na widok mojej obandażowanej głowy Joanna zatrzymała się w progu. Patrzyła przerażona, a potem głosem pełnym niepokoju zapytała co mi się stało.
— Ach, to drobiazg — odparłem tuląc ją do siebie — zarzuciło mi wóz i wpadłem na słup. Głową rozbiłem szybę. Ale to nic poważnego. Lekkie zadrapania.
Joanna posmutniała, po chwili jednak uśmiechnęła się i podała mi usta do pocałunku. Nie miała żadnych podejrzeń.
Wrześniowe słońce rozsypywało się po stole, który nakryłem ze zwykłą starannością.
Napełniłem kieliszki starką i przyniosłem z kuchni tacę zastawioną różnymi przysmakami. Joanna lubiła nasze sobotnie uczty i cieszyła się każdą kulinarną niespodzianką.
— Rydze! — zawołała z radością, opróżniając łyżką patelnię. — Jaki ty jesteś miły! Szkoda, że muszę jeść je sama.
Joanna wiedziała, że odkąd w dzieciństwie zatrułem się grzybami, nabrałem do nich nieprzezwyciężonego uprzedzenia.
Wypiliśmy wódkę, a potem, prowadząc beztroską rozmowę, jedliśmy z apetytem przyrządzone przeze mnie potrawy.
Nagle przerwałem Joannie jej wesoły szczebiot, zerwałem się z krzesła i zawołałem jakimś obcym, histerycznym głosem:
— Smakowało ci? A wiesz, co zjadłaś? Zjadłaś moje uszy! Rozumiesz!? Moje znienawidzone przez ciebie uszy! Na pewno zauważyłaś, że ich zawinięte brzegi były uderzająco podobne do rydzów. Obciąłem je brzytwą. Tak jak Van Gogh! Rozumiesz?! Trochę nawet bolało, ale mniej niż przypuszczałem… Oczywiście, zanim to zrobiłem, zadzwoniłem po pogotowie. Jestem, jak wiesz, przezorny i systematyczny…
Joanna patrzała na mnie ze zgrozą. Naprzód pobladła, a po chwili stała się zielona, jak człowiek na statku w czasie sztormu.
— Naprawdę nie bolało — mówiłem wpatrując się w drobne kropelki potu, które wystąpiły na jej prześlicznym, nieco zadartym nosku. — To zresztą nieważne… Chcę ci opowiedzieć jak je przyrządziłem… Naprzód gotowałem tak długo, aż stały się miękkie… Potem rzuciłem na roztopione masło… Smakowały ci, prawda?
Chwyciłem butelkę, aby ponownie napełnić kieliszki, lecz Joanna straciła przytomność i osunęła się na podłogę.
Chwyciłem butelkę, aby ponownie napełnić kieliszki, ale Joanna wykonała dziwaczny ruch dłonią i zsunęła się z krzesła na podłogę.
Wziąłem ją na ręce i przeniosłem na tapczan. Była piękna w tym swoim omdleniu.
Po chwili zaczęła wracać do siebie. Gdy otworzyła powieki, zdarłem z głowy bandaż i powiedziałem z czułością:
— Głupiątko… To były zwyczajne rydze…
Joanna przyglądała mi się w milczeniu. Palcem pogłaskała moje lewe ucho, potem prawe. Wstała z tapczanu i uśmiechnęła się zawstydzonym, roztargnionym uśmiechem. Nie, to nie był uśmiech, ale raczej grymas dziecka, któremu zbiera się na płacz. Istotnie, po twarzy jej płynęły łzy.
Kiedy wróciliśmy do stołu, Joanna łapczywie wychyliła kieliszek wódki, ale jeść więcej nie chciała. Spojrzenie jej błądziło po mojej twarzy nie wyrażając ani gniewu ani czułości.
— Wiesz — powiedziała po chwili. — To dziwne… Nigdy dotąd nie zwróciłam uwagi na twoje uszy. Mam wrażenie, że dzisiaj widzę je po raz pierwszy…
Przyciągnąłem ją do siebie, całowałem jej szyję, głaskałem po włosach. Było mi wesoło i smutno zarazem.
Joanna siedziała zamyślona, a potem powiedziała, że źle się czuje i poprosiła, żebym ją odwiózł do domu. Na pożegnanie pocałowała mnie w ucho.
Była naprawdę istotą pełną delikatności i słodyczy.
Nie widzieliśmy się więcej. Naprzód byliśmy oboje bardzo zajęci. Później ona przeniosła się do innego miasta, a ja wyjechałem służbowo na rok do Wietnamu.
Na ścianie wisi reprodukcja krajobrazu Utrilla zamiast autoportretu Van Gogha. Widok ośnieżonej paryskiej ulicy nic mi nie przypomina.
Tekst pochodzi z numeru 870-872/1961 r., a mogą Państwo przeczytać go w naszym cyfrowym archiwum.