Przeklnij lub pobłogosław Przeklnij lub pobłogosław
i
Paul Klee, „Landscape with Yellow Birds” domena publiczna via WikiArts
Wiedza i niewiedza

Przeklnij lub pobłogosław

Tomasz Wiśniewski
Czyta się 17 minut

„Niech cię piorun trzaśnie” – mówimy czasem ze złością, nie zdając sobie sprawy, że powtarzamy najstarszą formę magii, czyli klątwę. Od słowiańskich zamów przez procesy czarownic aż po podlaskie szeptuchy – wszędzie powraca to samo przekonanie: słowo nie jest niewinne.

„Magia” trafiła do języków słowiańskich dopiero wraz z chrystianizacją oraz kontaktem z greką i łaciną. Dlatego należy być ostrożnym, gdy w opisie kultury Słowian sięga się po tę w gruncie rzeczy obcą dla niej kategorię. Za najbliższy odpowiednik „magii” mogą uchodzić „czary” – te jednak stosowano głównie wobec działań dla kogoś szkodliwych. 

„Poszukując zjawisk intuicyjnie kojarzonych z praktykami magicznymi, zauważamy, że języki słowiańskie są pod tym względem bardzo bogate oraz – co szczególnie znaczące – że w takich kontekstach najczęściej używa się słów spokrewnionych z czasownikami „robić”, „czynić”, „mówić”. Do dziś na Podlasiu, jeśli na kogoś zostanie rzucony czar, należy go odrobić, a owo odrobienie dokonuje się właśnie dzięki słowu wypowiedzianemu przez specjalistę od potężnych słów. Takich językowych związków między magią a mówieniem istnieje wiele. Formuła magiczna, która zdejmuje urok, to zamowa. Osoby uprawiające magię nazywają się szeptunkami, szeptunami czy zamówcami. Znachor, wiedząca czy babka również znają odpowiednie zaklęcia.

W kulturze Słowian akt magiczny był mocno powiązany ze stwórczą właściwością słowa. Język jest tutaj czymś żywym, sprawczym, to nie tylko zbiór zamiennych, konwencjonalnych znaków. Takie pojmowanie słów szczególnie podkreślała Anna Engelking w swojej książce Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa. Według antropolożki w dawnych społecznościach słowa bywały wręcz uznawane za obiekty materialne, a opowieści można było włożyć do torby niczym przedmioty. Stąd wyraz „rzecz”, pochodzący od prasłowiańskiego rěčь, który pierwotnie oznaczał właśnie mowę, wypowiedź, słowo. Takie traktowanie słów doprowadziło do powstania licznych tabu językowych: wypowiedzenie nazwy może sprowadzić to, co nazwane. Jak w znanym powiedzeniu – „nie można wywoływać wilka z lasu” (zakaz językowy związany z budzącym lęk „wilkiem” sięga co najmniej późnego średniowiecza).

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

W literaturze etnograficznej można znaleźć liczne przykłady potwierdzające wiarę w siłę sprawczą słów. Jan Stanisław Bystroń w tekście Przeżytki wiary w magiczną moc słowa odnotował kujawską przestrogę, by świeżo upieczeni rodzice nie wypowiadali słowa „żaba”; w przeciwnym razie ich dziecko nie urośnie. Ostrzegano także przed tym, aby nie popełniać błędów podczas recytowania modlitw. Podobno ktoś kiedyś przez pomyłkę powiedział: „Zmoraś Mario”, a może „Zdrowaś Mary”, zamiast „Zdrowaś Mario”, co sprowadziło nieszczęście, przywołało złe duchy, zmory i mary. Przejęzyczenie nie jest niewinną pomyłką, lecz zaburzeniem kosmicznej równowagi.

Tak pojmowany język staje się potężnym narzędziem, a odpowiednia formuła magiczna – zaklęcie, klątwa, zamowa – może wywoływać określone efekty. Rzucanie przekleństwa czy wypowiadanie błogosławieństwa to dwa różne aspekty tego samego przekonania o możliwości powodowania rzeczywistej zmiany w świecie za pomocą słów. We wschodniosłowiańskich przekonaniach często pojawia się nawet przeświadczenie, że słowa mają moc silniejszą od żelaza czy noża. Ukraińscy znachorzy uważali swoje zamowy za pochodzące od samego Boga. Przekazywano je w sekrecie, a dochowanie tajemnicy było warunkiem ich skuteczności – gdyby zostały rozpowszechnione, straciłyby swoje właściwości.

Formuły słowiańskich specjalistów od sacrum miały charakter tajemny. Zaklęcia wypowiadano półgłosem, często niewyraźnie, tylko w ściśle określonym czasie i miejscu: podczas określonej fazy Księżyca, w dzień powszedni (nigdy w święto!), w odosobnieniu. Ale magia była również domeną zwykłych ludzi. Wystarczyło spontanicznie rzucone przekleństwo, by wywołać realny, czasem zgubny skutek.

Święte mamrotanie

Lektura średniowiecznych źródeł pozwala odnieść wrażenie, że słowiańska magia w swoich ogólnych zarysach od wieków pozostaje niezmienna. Wciąż powracają te same praktyki związane ze zdrowiem ludzi i zwierząt, codziennymi troskami, trudami prowadzenia gospodarstwa czy urodzajem.

Można odnieść wrażenie, że słowiańska magia przetrwała dzięki powierzchownej, nie dość udanej chrystianizacji. Mediewista Stanisław Bylina, zajmujący się religijnością zachodnich Słowian późnego średniowiecza, opisywał kler,  który nie potrafił wykorzenić dawnych zwyczajów: zaklęć leczniczych, zabiegów mających zapewnić płodność ziemi czy dobrą pogodę. Stare apotropaiczne praktyki wchodziły w paradoksalny sojusz z chrześcijaństwem: odżegnywanie złych mocy przypominało kościelne egzorcyzmy, choć nadal odbiegało od standardów i oczekiwań Kościoła.

Niektóre z tych praktyk przetrwały do XX wieku. Dopiero współczesność – industrializacja wsi, rozpad dawnego modelu życia – naprawdę podcięła ich korzenie. Nie zwyciężyło więc chrześcijaństwo ani racjonalizm, lecz nowoczesność.

Synod praski z 1349 r. nakazywał księżom walkę z „zabobonami”. W kościelnych rozporządzeniach wyraźnie widać zaniepokojenie obecnością osób posługujących się formułami „nieustanowionymi przez święte kanony”. W średniowiecznych kazaniach pojawiają się napomnienia pod adresem „babskich błogosławieństw” czy „zabobonnych kobiet”, które uzdrawiały słowem, wypalały na skórze bydła sekretne znaki oraz tworzyły amulety mające chronić przed złymi mocami. W XIV w. Tomáš ze Štítného szydził z bab mamroczących czy pokrzykujących, które wypowiadały enigmatycznie zdania o Bogu „chodzącym po złotym moście” (widocznie jakiś dawny pogański wątek mityczny). Pochodzący z XVI w. kwestionariusz dla biskupów wizytujących diecezję wrocławską nakazywał sprawdzać, czy we wsiach żyją kobiety uprawiające czary i wyrywające rośliny, z których sporządzają talizmany.

Wbrew współczesnym wyobrażeniom dawniej osoby praktykujące magię nie zaliczały się do żadnego „pogańskiego podziemia”, które działało w ukryciu przed Kościołem czy w opozycji do niego. W antologii średniowiecznych kazań zebranych przez Aleksandra Brücknera czytamy o grzeszniku, który podczas spowiedzi tłumaczył się z używania błogosławieństw i wróżb: zapewniał, że robił to dla dobra ludzi i zwierząt, a wypowiadając zaklęcia, zawsze wykonywał znak krzyża. Stefan z Roudnic, czeski teolog żyjący na przełomie XIV i XV w., zauważył, że wierszowane błogosławieństwa używane przez lud nie nawiązywały do obcych bóstw. Zawierały odniesienia do chrześcijańskich modlitw, postaci świętych czy Trójcy Świętej. W XVI-wiecznym zaklęciu służącym do odpędzania burzy obok charakterystycznej dla magii personifikacji zjawiska pojawiają się święte postacie pochodzące z imaginarium chrześcijańskiego: „Burzo, wstajesz Bożą mocą, Panny Maryjej mocą, wszystkich świętych pomocą, z Boskiego dopuszczenia. Zamawia ciebie Miła Panna Maryja, Święta Maria Magdalena, święta Anna i sam Syn Boży, iżby szła w puste lasy, w puste góry, w puste miejsca, gdzieby nikomu nic nie zaszkodziło”. Zachowały się też wzmianki o tradycji polegającej na wypowiadaniu pewnych magicznych formuł podczas zrywania ziół. Z nimi również Kościół walczył i w tym przypadku odniósł sukces, bo ostatecznie podczas zbiorów zaczęto odmawiać Modlitwę Pańską bądź Wyznanie wiary.

Wiara w moc słowa materializowała się także w amuletach, które łączyły wątki chrześcijańskie z pogańskimi. W kazaniach XIV-wiecznego czeskiego reformatora Jana Milicza z Kromieryża znajdziemy opisy praktyk polegających na zapisywaniu zdań z Ewangelii na papierze, liściach laurowych, a nawet skórkach jabłek, którym później przypisywano leczniczą moc. Na przykład zanotowane zdanie z Ewangelii według św. Jana o cudownym uzdrowieniu niewidomego: „splunął na ziemię, uczynił błoto ze śliny i nałożył je na oczy niewidomego” (Biblia Tysiąclecia, J 9, 6–8) wskazywało na amulet służący do walki z chorobami oczu. W ten sam sposób leczono zwierzęta. Krowom wkładano do pysków kartki z zapisanym imieniem św. Łukasza.

Niektóre praktyki budziły jednak szczególne oburzenie duchownych. Mikołaj z Jawora, śląski teolog, profesor i rektor uniwersytetów w Heidelbergu oraz Pradze, żyjący na przełomie XIV i XV w., donosił zgorszony o zwyczaju, który miał zabezpieczać bydło przed atakami wilków poprzez podawanie mu wody święconej. Inni średniowieczni autorzy potępiali natomiast karmienie krów poświęconymi ziołami w dzień Wniebowstąpienia.

Złe moce i czary

Dzisiejsi Podlasianie prawdopodobnie zdziwiliby się, gdyby nazwano ich spadkobiercami pogańskich tradycji, szczególnie zaskoczone mogłyby być szeptuchy. One przecież nie czarują, ale zamawiają czy wręcz modlą się. Znachorki są zresztą wyjątkowo pobożne – to warunek skuteczności ich leczenia.

Tradycyjna słowiańska medycyna zajmuje się nie tylko schorzeniami fizycznymi, lecz także dolegliwościami psychicznymi, często pojmowanymi jako rezultat ataku złych mocy, czyli czarów. W takim świecie człowiek jest nieustannie zagrożony działaniem sił magicznych.

W kulturze słowiańskiej jednym ze stałych religijno-medycznych problemów był urok, który można było rzucić na człowieka lub zwierzę samym spojrzeniem. Analogiczne wierzenia pojawiają się w wielu zakątkach globu, np. w kulturach afrykańskich czy na Bliskim Wschodzie. Średniowieczni zachodni teologowie próbowali nawet wyjaśnić je w kategoriach ówczesnej nauki jako swoisty rodzaj magnetyzmu.

Strach przed urokiem był i pozostaje powszechny. Do dziś w wielu regionach do dziecięcych kołysek i wózków przywiązuje się czerwoną wstążkę mającą uchronić przed szkodliwymi wpływami. Pamiętam historię opowiadaną przez moich dziadków o nagłej śmierci konia. Ich zwierzę przewróciło się na ziemię, wpadło w drgawki, toczyło pianę z pyska i zmarło. Wieś uznała, że to „urocze oczy” jednego z mieszkańców były przyczyną owego nieszczęścia. Gdy jeden z sąsiadów dowiedział się o całym wydarzeniu, był wręcz oburzony, że wezwano weterynarza, a nie jego. Przecież znał formuły i sposoby, które mogły zdjąć urok ze zwierzęcia. Mógł pomóc skutecznie.

Na Podlasiu do tej pory urok uchodzi za jedno z najczęstszych „schorzeń”, z którymi mierzą się szeptunki. O ile jednak urok może zostać zesłany nieświadomie, o tyle wciąż pojawiają się przypadki intencjonalnie rzuconych czarów. W okolicach Hajnówki nadal można spotkać się z tzw. urobieniem przedmiotu, którego dotknięcie sprowadza chorobę lub nieszczęście. Etnografka Ewelina Sadanowicz w książce Szeptuchy. Religijność ludowa na Podlasiu wspomniała, jak kilka lat temu w cerkwi ktoś ukradkiem włożył jej do kieszeni zabrudzoną, przeklętą chusteczkę.

Przywykliśmy myśleć, że podczas nowożytnych procesów czarownic skazywano tylko niewinne kobiety, które zmuszane torturami przyznawały się do winy. Bohdan Baranowski, etnograf i historyk, w książce W kręgu upiorów i wilkołaków stwierdził jednak, że protokoły sądowe z tamtych czasów pokazują inne oblicze tych spraw. W niektórych przypadkach oskarżenia nie były bezpodstawne. Jednym ze sposobów sprowadzenia na kogoś nieszczęścia było rytualne zakopanie jakiegoś przedmiotu pod domem osoby, którą chciało się przekląć. Już owe przedmioty nazywano czarami. Mogły to być ludzkie lub zwierzęce kości czy piasek z cmentarza. Najstraszliwsze skutki wywoływała końska czaszka. Niekiedy po zeznaniach oskarżonej rzeczywiście odkopywano wskazane przedmioty.

W kulturze dawnych Słowian stosowano również inne szkodliwe praktyki, takie jak obrzucanie domów magicznymi proszkami ze starych kości, oddawanie zaczarowanego jedzenia albo picia czy skrapianie terenów cieczami, przez które wcześniej miała przejść zaczarowana postać.

Chociaż czarownictwo często kojarzy się z trucicielstwem, polskie źródła rzadko wspominają o klasycznych truciznach. Zamiast tego pojawia się praktyka „zadawania diabła”, czyli przeklinania mleka, piwa lub chleba, z którego po spożyciu miały przenosić się do ciała istoty piekielne, dokonując spustoszenia. Moja prababcia opowiadała o weselnym grajku, który miał zamiar napić się wódki, ale kieliszek pękł mu w dłoni – to, że pękł, dowodziło, iż wódka była przeklęta. Muzykant szczęśliwie nie zdążył wypić zaklętego alkoholu.

Co ciekawe, we współczesnych źródłach etnograficznych miłość także bywa postrzegana jako forma złego czaru albo wręcz jako choroba, która wywołuje męki. Na Podlasiu słowa „miłość” i „cierpienie” bywają nawet używane wymiennie. Skoro więc uczucie miało magiczne pochodzenie, to i magia mogła mu przeciwdziałać. Etnografka Zuzanna Grębecka w książce Słowo magiczne poddane technologii odnotowała jeden ze sposobów na rzucenie miłosnego czaru, polegający na podaniu ofierze wina zmieszanego z krwią z palca lewej ręki i wypowiedzenie formuły: „Niech nie je, nie śpi służebnica boża, a tylko myśli o słudze bożym […]. Niech wrząca krew wleje się w siedemdziesiąt żył i jedną żyłę […], aby ukazywał się jej we śnie, na jawie, w szaleństwie i zdrowym rozsądku. Moje słowo mocne, zmieszane z winem, skropione krwią”.

Narzuca się pytanie o realną skuteczność takich praktyk. Marcel Mauss i Claude Lévi-Strauss, dwaj wielcy badacze kultury, analizowali przypadki graniczne: śmierć spowodowaną magią. Studiując relacje z Australii i Nowej Zelandii, doszli do wniosku, że jeśli ktoś wierzy w potęgę złego czaru, sam strach może doprowadzić do tak silnego załamania nerwowego, iż w konsekwencji spowoduje śmierć. Kazimierz Moszyński – autor monumentalnej Kultury ludowej Słowian, zwykle bezlitosny krytyk wszelkich „zabobonów” – wspomina o polskim wydarzeniu, które łudząco przypomina australijskie zabójcze klątwy. W 1881 r. chłopka Aksinia Łobaczowa ukradła sąsiadce wiązkę lnu. Ta w odwecie zrobiła dla niej „zawitkę” – magiczny przedmiot mający zabić osobę, dla której powstał. Prawdopodobnie był to związany kłos zboża, być może z wplecionym włosem Aksinii albo jej paznokciem. Według świadków, gdy chłopka znalazła ten przedmiot, zbladła, straciła zdolność do pracy, a w trzy dni później zmarła w męczarniach. Moszyński pisał, że sam obserwował podobne przypadki ataków nerwowych wywołanych właśnie takimi „zawitkami”. 

Oby cię złe moce pochłonęły

W kulturach słowiańskich istniało mocno ugruntowane przekonanie o mocy klątwy. Wierzono, że słowa mogą sprowadzić chorobę, śmierć, niedolę, bezpłodność, oniemienie, a nawet przemienić kogoś w upiora czy wilkołaka. Klątwa jednak nie zawsze uchodziła za czarną magię. W ustach ludzi pobożnych najczęściej służyła wymierzaniu sprawiedliwości.

Na polskiej wsi klątwa bywała również narzędziem walki politycznej, co zostało udokumentowane w źródłach z XVII i XVIII w. z regionu sieradzkiego. Chłopi, bezsilni wobec nadużyć szlachty, „zadawali jej czary”. I choć trudno powiedzieć, na ile działała magia, a na ile sam lęk przed nią, faktem jest, że groźba potrafiła wzmocnić pozycję uciskanych.

W badaniach nad kulturą ludową pojawia się także klątwa rodzicielska, a ściślej – macierzyńska. Anna Engelking zapisała relację o synu, który znęcał się nad matką. Kobieta w odwecie krzyknęła: „Żeby cię tak Pan Bóg rzucał!”. To zaklęcie sprowadziło na jej syna padaczkę.

Klątwa była więc narzędziem do wymierzania sprawiedliwości, ale też mieczem obosiecznym. Przestrzegano, że jeśli kara będzie nieproporcjonalna do wykroczenia, spotka się z krytyką społeczną, a nawet może sprowadzić nieszczęście na osobę przeklinającą. W Polsce odnotowywano również przykłady dzieci przeklinających swoich rodziców. To było szczególnie potępiane. W Wielkopolsce krążyła nieco makabryczna opowieść o dziecku, które złorzeczyło własnej matce. Za karę umarło, a z mogiły sterczała jego drobna rączka ‒ do czasu, aż matka uderzyła ją rózgą. Rózgę następnie zasadzono na grobie. Ponoć wyrosła z niej dorodna brzoza.

Klątwy w tradycji słowiańskiej najczęściej przybierają najprostszą formę. Zaczynają się od słów: „bodaj”, „oby”, „abyś”, „żeby”, „niech”, a po nich pada życzenie nieszczęścia: „schorował”, „sczezł”, „skamieniał”, „zdechł”, „Bóg cię skarał”, „zmory wzięły”, „szlag cię trafił”, „piorun strzelił”. Anna Engelking zauważyła pewną regułę: w formułach karze zawsze Bóg, nigdy diabeł. On może co najwyżej porwać, ale nie wymierzać kary. W światopoglądzie ludowym przywołanie złych duchów uchodziło bowiem za przekroczenie tabu. Ktoś, kto ośmieliłby się je wzywać, zagrażałby sam sobie i mógłby paść ich ofiarą.

Idźże, Postrzale

Tak jak złe słowo mogło sprowadzić nieszczęście, tak dobrze dobrana formuła potrafiła je odczynić lub odrobić dziejące się zło. Czarownictwo i znachorstwo to dwie strony tej samej monety. Odwrotnością klątwy były zamawianie i błogosławieństwo – praktyki również zakorzenione w wierze w potęgę słowa. Zresztą te same rytuały, które w jednym regionie uchodziły za szkodliwe, w innym mogły służyć uzdrowieniu. Zakopywanie przedmiotów czy używanie piasku, po którym przeszedł kondukt pogrzebowy, w jednym miejscu mogło przynieść pomyślność, a gdzie indziej sprowadzić nieszczęście. 

Medycynę ludową często utożsamia się z ziołolecznictwem, tymczasem nasi przodkowie traktowali zioła jako słabe i wolno działające lekarstwa. Prawdziwą moc nadawała im dopiero formuła słowna. Zależnie od użytej zamowy ta sama roślina – lubczyk czy rozmaryn – mogła mieć dobroczynne bądź destrukcyjne właściwości. To za słowem, nie za zielem, stała większa moc. Na Polesiu uważano, że na ukąszenie węża nie istniało skuteczne lekarstwo. Jedynym ratunkiem była zamowa. Niektórzy Poleszucy twierdzili nawet, że zamówienia wywołują tak szybką i gwałtowną reakcję, że mogą wręcz zaszkodzić!

W zamowach szczególnie istotne było przywołanie świętych mocy. W dokumentach z różnych epok i regionów pojawiają się podobne wzorce. Typowa formuła brzmiała: „Bożą mocą, Panny Marii pomocą, Wszystkich Świętych pomocą”. Kilkaset lat później w kaszubskich zaklęciach stosowanych na różę zapisano: „Żegnam cię, różo dziewięcioraka, nie moją mocą, ale św. Jana mocą i Wszystkich Świętych mocą”.

Zło najczęściej personifikowano i wyganiano poza ciało, pole czy wieś. „Idźże, Postrzale, na bory, na lasy, suchy dąb, suchy grab łupać, przenajświętszej krwi nie rozlewać!” – wołano w jednej z zamów. Na Podkarpaciu z kolei można było usłyszeć taką wersję: „Idź pod kamień, idź do wody, idź, gdzie słońce nie świeci i miesiąc nie chodzi!”, a Kaszubi po ścięciu kołtuna rozkazywali mu: „Niech idzie w ogień piekielny!”.

Chorobę można było również przekazać innej osobie, zwierzęciu czy przedmiotowi, który następnie niszczono. W Polsce toczono po chorym jajko, które miało wyciągnąć dolegliwość. W Ukrainie radzono, by osoba cierpiąca na nocne moczenie poszła do chlewu i poprosiła zwierzęta o zabranie tej przypadłości. Szczególnie sugestywne są zamówienia z obszarów obecnej Macedonii. Ukąszenie żmii uleczono prośbą skierowaną do cara bądź carycy żmij (znanych z imienia ‒ „Ir”, „Iryca”. „Jakov”, „Semion”, ale też „Marija” czy „Ewa”), aby nakazał lub nakazała swoim sługom wyciągnięcie jadu z ciała chorego.

Personifikowanej chorobie można było wreszcie grozić, kazać jej zdechnąć czy skamienieć, a nawet na nią napluć. Modląca się nade mną szeptunka nagle zaczęła wściekle syczeć i kląć. Wtedy właśnie groziła złym duchom i rozkazywała im, by ustąpiły.

Magia, choć pod wieloma względami niezmienna, wciąż ewoluuje. Zuzanna Grębecka przytacza współczesne przykłady magicznych formuł z Podlasia, które wypowiada się, by uniknąć więzienia czy kontroli drogowej. Brzmi to zabawnie, ale – jak zauważa badaczka – ujawnia odwieczny konflikt między jednostką a władzą, która jawi się jako niezrozumiała i wroga. W obliczu zagrożeń ludzie znów sięgają po najpotężniejszy możliwy środek ochronny: święte słowa.

 

Czytaj również:

Gdzie ci mężczyźni…?! Gdzie ci mężczyźni…?!
i
Grafika Edwarda Penfielda przedstawiająca akademicki klub wioślarski (ok. 1907 r.), Biblioteka Kongresu, Rawpixel (domena publiczna)
Wiedza i niewiedza

Gdzie ci mężczyźni…?!

Z Archiwum „Przekroju”
Katarzyna T. Nowak

Hemingway stworzył „macho” – twardego mężczyznę, zawsze górującego nad kobietą. „Bycie mężczyzną to ustawiczna bitwa trwająca całe życie” – twierdzi dla odmiany amerykański pisarz, Norman Mailer. Feministki wyśmiewają model supermana, a naukowcy upierają się, że prawdziwie twórcze jednostki mają w sobie tyle pierwiastka żeńskiego, co męskiego.

Mężczyzna jaki jest – każdy widzi. Przez wieki uważano, że męskość jest czymś oczywistym i jednoznacznie przeciwnym kobiecości. W ostatnich trzydziestu latach zakwestionowano jednak tysiącletnie tradycje patriarchatu, gdy to mężczyzna określał siebie jako człowieka uprzywilejowanego i dominującego nad kobietą siłą, inteligencją, odwagą, odpowiedzialnością, racjonalizmem.

Czytaj dalej