Psia racja Psia racja
i
zdjęcie: Katarzyna Wieczorek; opracowanie graficzne: „Przekrój”
Wiedza i niewiedza

Psia racja

Rozmowa z dr Paulą Kiełbik
Julia Pańków
Czyta się 19 minut

W domach, parkach, biurach widać coraz więcej psów, ale nie zawsze jest im z tego powodu lepiej. Jak spojrzeć na świat oczami czworonoga?

Towarzyszą nam od tysięcy lat. Dzielą z nami trudy i radości, pracują z nami i wspierają nas. Ostatnio zyskały nowy, wyższy status – miasta projektowane są z uwzględnieniem ich potrzeb, a one same stają się pełnoprawnymi członkami rodziny. Pies – jak wiadomo – jest najlepszym przyjacielem człowieka, ale czy wiemy już o nim wszystko i znamy jego potrzeby? Czy to, co dla niego robimy, działa na jego korzyść? Psią perspektywę przybliża behawiorystka i doktorka nauk weterynaryjnych Paula Kiełbik. 

Julia Pańków: Poświęcamy psom coraz więcej uwagi, rozpieszczamy je, nazywamy swoimi dziećmi. Czy są dzięki temu szczęśliwsze?

Paula Kiełbik: Rzeczywiście często nazywamy je dziećmi, czego przykładem jest słynne określenie „psiecko”, czyli psie dziecko. Dopóki to jest żart albo służy podkreś­leniu stosunku emocjonalnego, nie ma w tym nic złego. Na pewno mówimy inaczej o naszych zwierzętach niż poprzednie pokolenia oraz bardziej doceniamy ich emocjonalność. Ale zdarzają się, i to nie tak rzadko, zachowania przesadne, które rzutują na dobrostan psa. Mam na myśli takie pomysły, jak przebieranie zwierząt, farbowanie im sierści, malowanie pazurów, zbyt częste wizyty u groomera [psiego fryzjera – przyp. red.]. Zabiegi kosmetyczne są konieczne u niektórych ras, ale większość psów nie potrzebuje tego do szczęścia. Podobnie z ubrankami. Naprawdę niewiele czworonogów musi je nosić, tymczasem psie kolekcje znajdujemy nawet w sieciówkach, obok ubrań dla ludzi. Niedobrym trendem jest też wożenie zwierząt wózkami. Jeśli pies nie jest niedołężny i nie ma innego racjonalnego powodu do takiej formy spaceru, może, a nawet powinien, używać swoich łapek – to dla niego naturalne. Wolałby sobie powęszyć, a nie jechać w wózku.

Informacja

Z ostatniej chwili! To pierwsza z Twoich pięciu treści dostępnych bezpłatnie w tym miesiącu. Słuchaj i czytaj bez ograniczeń – zapraszamy do prenumeraty cyfrowej!

Subskrybuj

Coraz więcej przestrzeni publicznych otwiera się na psy. Można je zabierać do muzeów, sklepów, kawiarni, restauracji. Także coraz częściej do pracy. Psy to doceniają?

Są takie, które dobrze się czują w miejscach publicznych, ale moim zdaniem to mniejszość. Rozumiem, że według opiekunów zabieranie psa wszędzie wzmacnia ich więź, jednak należy zastanowić się nad dobrem zwierzęcia. Podczas konsultacji behawiorystycznych zadaję bardzo podstawowe pytania o psią fizjologię, np. o to, jak długo pies śpi. Mało kto zdaje sobie sprawę, że potrzebuje on dużo więcej snu niż człowiek, nawet do 16 godzin na dobę. Jeśli zabieramy go do pracy, może nie być w stanie zapaść w głęboki, relaksujący, rewitalizujący sen i później czuć się zupełnie tak jak człowiek, który chronicznie nie dosypia.

A co z psami, które mają lęki separacyjne?

Takie lepiej na początku zabierać do pracy i stopniowo przyzwyczajać do zostawania w domu bez opiekuna. Pamiętajmy jednak o tym, że w biurze pies jest narażony na liczne bodźce, z którymi nie zawsze sobie radzi.

Tymczasem psy coraz częściej wkraczają na salony, np. Michael D. Higgins, były prezydent Irlandii, wszędzie zabiera swojego wielkiego berneńczyka. Większość z nas uważa to za sympatyczny gest. Mylimy się?

Akurat molosy i psy im podobne, a do nich należą berneńczyki, wymagają spokoju, potrzebują dużo snu, nie chcą ciągle pozostawać czujne. O przypadku prezydenta Irlandii myślę jednak w trochę innych kategoriach. Stała obecność psa przy polityku może dawać rzeszom wyborców i opinii publicznej sygnał, że zwierzęta te są bardzo ważne. 20 lat temu było nie do pomyślenia, żeby dorosły facet ciągał ze sobą do pracy swojego pupila. Ale wtedy również na porządku dziennym było trzymanie psów na łańcuchu. Na pewno empatia wobec nich wzrosła także dzięki takim ludziom jak prezydent Irlandii. Dlatego o ile uważam, że dla tego konkretnego psa – ze względu na rasę – bywanie na salonach wydaje się trudne, o tyle dla innych, w globalnym wymiarze, może mieć to dobre skutki.

W Helsinkach z kolei otwarto pierwszą na świecie ścieżkę widokową dla psów. Znajdują się tam psia kawiarnia, wyspa psów, ale też zrobiona z patyków miniatura Pomnika Sibeliusa. Cały fragment miasta został zaprojektowany z myślą o psach. Zyskują one status równy ludziom?

To jest pytanie filozoficzne. Trudno powiedzieć, gdzie przebiega granica. Według mnie uczłowieczanie psa kończy się tam, gdzie zaburzamy jego dobrostan. To się może różnie objawiać. Jeśli przestrzeń w Helsinkach rzeczywiście została przystosowana do potrzeb psów – jest otwarta, dzika – to dobrze. Ale jeżeli wypełniają ją wąskie, wybetonowane ścieżki prowadzące do kawiarni – to gorzej.

Miejsca dla psów w miastach przecież istnieją: specjalne place zabaw, parki, i to jest ekstra. Te wybiegi bywają oblegane. Tworzenie takich wyjątkowych przestrzeni dla psów brzmi jak aberracja, która może pójść w dwóch kierunkach. Z jednej strony za bardzo wplatamy psy w swoje życie, nie bacząc na ich potrzeby, czyli zamiast na spacer po polu zabieramy je do kawiarni. Druga strona medalu jest całkiem pozytywna: obecność psów w przestrzeni publicznej czy w mediach może dać do myślenia ludziom, którzy w ogóle nie interesują się swoimi zwierzętami. Ten ruch widzę nawet w mojej rodzinie: starsi przekonują się, że pies nie jest rzeczą. Jego obecność w przestrzeni publicznej to prosty przekaz: zwierzęta są ważne. Może to skłonić do refleksji niejedną osobę, która chciałaby przykuć psa łańcuchem.

Wybrano też najbardziej przyjazne psom restauracje na świecie. Wśród nich znalazły się dwie z Polski. To również daje wyobrażenie o tym, jak zmienia się nasze podejście do tych zwierząt. Mówisz, że najważniejsze, aby takie działania nie zakłócały dobrostanu psa, jego naturalnych potrzeb. Ale jak człowiek ma to odróżnić? Czy pies wysyła sygnały?

Nie zawsze. Gdyby to było takie łatwe, nie istniałaby moja profesja. Czasem to nie są sygnały bezpośrednie, takie jak pojawiające się, kiedy zabieramy psa do kawiarni – widzimy, że jest zestresowany, kręci się, nie może usiedzieć, zieje. Niekiedy zaburzenie dobrostanu psa, eksponowanie go na zbyt dużą ilość bodźców, oddziałuje na zupełnie inny aspekt jego życia. Na przykład wieczorem może rzucać się na wszystkie napotkane psy, bo musi odreagować. Albo następnego dnia nie chce spokojnie zostać w domu. Pobyt w kawiarni mógł być dla niego takim zaburzeniem rytmu, czymś na tyle dziwnym, że nawet po tak długim czasie nie potrafił uspokoić emocji.

Czy są psy, z którymi absolutnie nie da się dojść do porozumienia?

Są takie, które nie nadają się do życia w mieście. Nie jesteśmy w stanie się z nimi dogadać, ponieważ są nieszczęś­liwe, zestresowane, sfrustrowane. Trudno na to coś poradzić, bo im przeszkadza samo miasto: wspomniana już ilość bodźców, wąskie przestrzenie, natłok ludzi oraz innych psów. Miasto źle znoszą zwykle psy, których rodzice lub dalsi przodkowie byli dzicy albo półdzicy, żyli na wsiach, polowali. Nawet jeśli one same zaraz po urodzeniu były wychowywane w mieście, mogą nie czuć się w nim dobrze. Będą po ludzku nieszczęśliwe.

Co wtedy radzisz opiekunom?

Inny dom albo leki psychotropowe. To patowa sytuacja.

Po czym poznać, że pies jest nieprzystosowany do życia w mieście?

Różnie to się objawia – od zachowań społecznie uznawanych za agresywne do tych skrajnie lękowych. Psom lękowym zazwyczaj jest trudniej. Osobniki przejawiające zachowania uznawane za agresywne mają trochę lepiej niż te, które są wiecznie wystraszone.

Czasami problem nie tkwi w psie, tylko w trybie życia opiekuna, braku czasu. Zagadką jest dla mnie to, po co niektórzy ludzie przyjmują psy pod swój dach. Mają małe dzieci, dużo pracują, ich harmonogram pęka w szwach, a mimo to przychodzi im do głowy, żeby jeszcze zaadoptować psa. Najczęściej faktycznie nie znajdują dla niego czasu.

Może panuje przekonanie, że dzieci dobrze się chowają, gdy w rodzinie jest pies?

To prawda, statystyki to potwierdzają. Dzieci wychowywane ze zwierzętami, od początku uczone empatii wobec innych istot żywych, lepiej się socjalizują. To nie znaczy jednak, że trzeba za wszelką cenę przyjmować psa, gdy ma się dzieci. Wszystko w porządku, jeśli trafi się łatwy, bezproblemowy pupil. Ale z psami jest  jak z dziećmi. Bywają takie, które przesypiają noce, są spokojne, zawsze pogodne. A co, jeśli pies taki nie będzie? Ludzie nie biorą pod uwagę tego ryzyka, a ono istnieje zawsze.

Jeśli nie masz stabilnego życia, miejsca czy pracy – lub jest ona związana z ciągłymi wyjazdami – na pewno dużo rozważniej musisz podejść do kwestii zamieszkania z psem. Niektóre osobniki nie znoszą zmian; bardzo ważny dla nich będzie stały, często co do godziny, rytm dnia. Znów podobnie jak z dziećmi – są takie psy, które mają ustalone pory drzemek, a ich zakłócenie bardzo im przeszkadza. Warto też pamiętać, że emocjonalnie oraz intelektualnie pies jest na poziomie dwu-, trzylatka.

Można porównać wychowanie psa do wychowania dziecka?

Widzę dużo analogii. Na przykład to, że dla psów – oczywiście nie dla wszystkich, ale dla większości – ważny jest schemat: stałe pory karmienia, spacerów, ci sami opiekunowie i dom. To je uspokaja. Poza tym życie z psem oznacza ciągłe negocjacje. Dorosły człowiek rozumie, że istnieją granice. Pies, podobnie jak dziecko, będzie próbował je przekraczać. Dlatego tak ważna jest konsekwencja w postępowaniu zarówno z dziećmi, jak i z psami.

Wychodzi na to, że aby być dobrym opiekunem, trzeba mieć przede wszystkim stabilny charakter.

Tak, zdecydowanie. Psy przejmują nasze emocje. Choć oczywiście nie wszystkie w tym samym stopniu.

Coraz więcej mówi się o tym, że psy przejmują również nasze choroby.

W wielu przypadkach tak. Psy przez czas koegzystencji z człowiekiem stały się wszystkożerne. Badania pokazują, że wspólne życie psów i ludzi prowadzi do częściowego upodobnienia ich mikrobiomu, głównie w wyniku współdzielenia środowiska i kontaktów fizycznych. Może nie jemy tego samego co psy, ale całujemy je, przytulamy, śpimy z nimi.

Spanie z psami jest dobre?

Nie ma reguły. Jeśli u psa nie występuje problem nadmiernego przywiązania, nie „wiesza się” na opiekunie fizycznie i emocjonalnie, to niech śpi. Ale w przypadku, gdy pojawiają się takie zachowania, często odradzam. Dawniej spanie z psami było nie do pomyślenia, ale zmieniliśmy się. Myjemy psom łapy, lubimy ich zapach – kiedyś uważano, że pies śmierdzi, teraz są świeczki o zapachu psich łapek. Spania z psem nie polecam także wtedy, gdy ma on tendencję do kontrolowania opiekuna lub otoczenia. Kiedyś określilibyśmy to jako „dominację”, ale tego terminu już się nie używa. Teoria dominacji została obalona, bo zakładała, że pies traktuje człowieka jak drugiego psa, teraz już wiemy, że tak nie jest. 

Jakiś czas temu furorę zrobiła książka Jan Fennell Zapomniany język psów. Jej główna teza głosi, że psu trzeba pokazać, kto rządzi, kto jest alfą w stadzie, aby zapewnić sobie posłuszeństwo.

Teorię samca alfa już także uważa się za nieaktualną z tego samego powodu, z którego nie mówi się o dominacji. Jesteś­my różnymi gatunkami, nie tworzymy stada w takim sensie, jak robią to wilki. Zresztą u wilków teoria samca alfa też została obalona. Poza tym teoria dominacji za bardzo kojarzy się z trzymaniem psów twardą ręką, niezważaniem na ich emocje, ignorowaniem potrzeb.

Nie zmienia to faktu, że są takie psy, które z różnych przyczyn usilnie kontrolują człowieka czy otoczenie, wchodząc w jawny konflikt z opiekunem. Wtedy podczas terapii behawioralnej często zalecam m.in. niedzielenie z psem przestrzeni takiej jak kanapa czy łóżko, jeśli prowadzi to do eskalacji konfliktu, krzyku i agresji (z obu stron). Jak w dobrym związku – zwyczajnie nie warto tworzyć przestrzeni i okoliczności do kłótni.

Jedna z żelaznych zasad teorii samca alfa była taka, żeby pies nie wychodził przez drzwi przed człowiekiem.

To akurat zalecam, ale z trochę innych powodów. Kiedy wychodzę z mieszkania pierwsza, zdejmuję z psa obowiązek sprawdzania, czy nie grozi nam niebezpieczeństwo. Jeśli stale puszczamy psa przodem, to on bierze odpowiedzialność za interakcję z otoczeniem, za siebie i za opiekuna; czuje, że musi obronić oboje przed całym światem. Jeśli wyjdziemy pierwsi, pies może się spokojnie zająć spacerem.

Istnieje coś takiego jak wrodzony talent do porozumiewania się z psami?

Myślę, że nie, to jest raczej wypadkowa trzech kwestii: stabilności emocjonalnej opiekuna, konsekwencji i obserwacji psa. Sądzę, że pewne cechy zachowania opiekuna ułatwiają psio-ludzkie życie, w szczególności podczas spacerów. Jeżeli pies nie jest bardzo pewny siebie – a dotyczy to wielu osobników – lepiej czuje się przy osobie, która porusza się pewnym krokiem, jest wyprostowana i emanuje spokojem. Ludzie, którzy obawiają się, że pies zrobi coś złego, często bardziej kurczowo trzymają smycz i nerwowo się rozglądają. Pies nie czuje się przy takim opiekunie do końca bezpiecznie, bo wyczuwa jego napięcie i ma przekonanie, że boi się on świata.

Pies prowadzi też obserwację w domu i dostrzega relacje między członkami rodziny. Widzi, że dziecko ma inną sprawczość niż dorosły, więc częściej może je ignorować.

Czyli wiele psich problemów bierze się z tego, że nie czują się bezpiecznie?

Tak, bardzo dużo. Jeśli opiekun zachowuje się niekonsekwentnie – zarówno w domu, jak i na spacerze – pies to zauważa. Oczywiście na niektóre osobniki nerwowość opiekuna tak bardzo nie wpływa, bo są pewne siebie i wiedzą, że nic im nie grozi. Jednak zdecydowana większość chce mieć przy sobie człowieka stabilnego. Jeśli jest on nieprzewidywalny, pies nie wie, czy w razie zagrożenia go obroni. Takimi potencjalnymi niebezpieczeństwami na spacerze są dla psa hulajnogi, rowerzyści, samochody, inni ludzie i psy.

Namawiasz, żeby spojrzeć na świat oczami psa. Jak to zrobić?

Najpierw zastanowiłabym się, czy mój pies odpowiednio dużo śpi, czy ma stały tryb życia, a potem spojrzałabym jego oczami na spacery, na które z nim chodzę, i na miejsca, w które się udajemy. Czy wszystko to jest dla niego dobre, czy zaspokaja jego potrzeby?

Są pewne wytyczne, którymi możemy się kierować. Im większa przestrzeń i im bardziej zielono, tym zazwyczaj dla psa lepiej. Nawet jeśli spacerujemy między blokami, starajmy się wybierać jak najszersze przejścia. Większość psów nie lubi ciasnych przestrzeni, nie są dla nich naturalne. Muszą się w nich mijać z bliska zarówno z innymi psami, jak i z ludźmi, których być może nie znają lub nie lubią. Na otwartej przestrzeni czują się bezpieczniej, bo w sytuacji newralgicznej mogą czmychnąć. A w ograniczonym otoczeniu, jak w potrzasku, często zaczynają robić cyrki, bo czują się jak w klatce.

Ponadto dla wielu psów ważne jest, żeby biegać jak najbardziej swobodnie – bez smyczy. Przecież nawet ludziom psychoterapeuci zalecają spontaniczny ruch czy podobne metody w celu rozładowania napięcia mięśniowego. Dla psów to również dobry sposób na niwelowanie stresu i łagodzenie niepożądanych zachowań. Poza tym wskazane jest możliwie częste zabieranie psa za miasto, gdzie zwierzę pozostaje odseparowane od wielu bodźców – dźwięków i zapachów. Z wielu nawet nie zdajemy sobie sprawy, bo w porównaniu z psami postrzegamy ich niewielki ułamek. One są tak przytłoczone tymi doznaniami, że spacer poza miastem stanowi warunek konieczny, żeby się od nich uwolniły.

Oczywiście nie dla wszystkich psów jest to równie ważne. Niektóre nie lubią wysokiej trawy czy błota. Inne z kolei nie wyjdą na spacer, jeśli pada.

A jak popatrzeć oczami psa na dom?

Ponownie zaczęłabym od podstawowych potrzeb, takich jak zdrowie, sen, spacery.  Potem pomyślałabym o mniej oczywistych, które są inne dla różnych ras i osobników. Na przykład dla terierów będzie to gryzienie. Wyjątkowo tego potrzebują, bo jako rasa zostały do niego stworzone. Z kolei jamniki lubią kopać. Wiele problemów behawioralnych, takich jak nad­reaktywność czy ciągłe szczekanie, można zniwelować, jeśli pomyśli się, z jakiej niezaspokojonej potrzeby osobniczej lub gatunkowej wynikają. Może pomogłaby mata węchowa? Może gryzak? To wszystko pozwoliłoby odciążyć układ nerwowy. Jeśli pies szarpie buty, spróbuj mu przez dwa tygodnie zostawiać coś do gryzienia. Dla niektórych największą potrzebą będzie szybki swobodny bieg, dla innych – pływanie albo częstsze spotkania z innymi psami, a dla jeszcze innych – wręcz przeciwnie.

Czyli są psy introwertycy i ekstrawertycy?

Tak jak ludzie, i to jest w porządku. Większość psów w jakimś stopniu potrzebuje kontaktów z przedstawicielami swojego gatunku, bo to są zwierzęta socjalne, ale jest też dużo takich, których potrzeby społeczne zaspokajają ludzie, i one nie czerpią żadnej przyjemności ani satysfakcji z kontaktów z innymi psami.

Coraz częściej zwraca się uwagę na to, że pies potrzebuje nie tylko kontaktów i bodźców, ale także spokoju. My do tego dojrzeliśmy czy nauka się rozwinęła?

Albo my dojrzeliśmy, albo przejęliśmy to z psychologii ludzi, bo siłą rzeczy wiele aspektów psychologii psa zostało zaczerpniętych z ludzkiej. Ale sądzę, że po prostu tak silnie bodźcujemy nasze psy, że sami stworzyliśmy ten problem, więc teraz musimy szukać na niego remedium.

A psy nawzajem mogą się uczyć jakichś zachowań?

Tak, zarówno tych dobrych, jak i złych. Niesamowicie papugują po sobie zachowania czy ruchy, uczą się od siebie. Jeś­li jeden pies jest problematyczny, drugi może to przejąć, ale bywa też odwrotnie: jeżeli jeden będzie wyluzowany, to drugi może się przy nim uspokoić.

Czego ludzie mogą się nauczyć od psów?

Zabrzmi to sztampowo, ale nic innego nie przychodzi mi do głowy: możemy się od nich nauczyć cieszenia się naturalnymi, codziennymi rzeczami. Kiedy patrzę, jak mój pies biegnie przez pole, razem z nim napawam się tą przyrodą, spokojem. Czy nawet miejskim parkiem rano, kiedy jest mniejszy ruch. Uczymy się od psów radości z chwili, kontaktu z naturą. Motywują nas do wychodzenia z domu. Możemy też nauczyć się od nich wylewności emocjonalnej, tego, jak okazywać uczucia.

zdjęcie: Katarzyna Wieczorek; opracowanie graficzne: „Przekrój”

Paula Kiełbik:

Zoopsycholożka i psia behawiorystka, doktorka nauk weterynaryjnych oraz wykładowczyni w Instytucie Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie. Tam też ukończyła studia podyplomowe w zakresie zoopsychologii – problemów behawioralnych psów.

Czytaj również:

Geniusz na czterech łapach Geniusz na czterech łapach
i
zdjęcie: domena publiczna, opracowanie graficzne: ‚‚Przekrój"
Wiedza i niewiedza

Geniusz na czterech łapach

Anna Mikulska

To nie rasa, lecz relacja z człowiekiem najsilniej kształtuje psie zachowanie. I chociaż my ich często nie rozumiemy, na szczęście psy rozumieją nas.

Brian Hare, po kilkunastu latach badań psów, przeszkoleniu ponad stu szczeniąt w psim przedszkolu na Uniwersytecie Duke’a oraz przeanalizowaniu danych, które pozyskał od dziesiątek tysięcy psów w ramach projektu Dognition, nie ma wątpliwości: rasa w bardzo niewielkim stopniu wpływa na cechy psów. Każdy jest wyjątkowy. Z profesorem antropologii ewolucyjnej rozmawiamy o udomowieniu, cierpliwości i dzieleniu się poduszką.

Czytaj dalej