Samotne duchy metro-polis Samotne duchy metro-polis
Przemyślenia

Samotne duchy metro-polis

Jakub Popielecki
Czyta się 4 minuty

Na przełomie lat 20. i 30. XX w. dynamicznie rozwijające się miasta i równie dynamicznie rozwijające się kino spotkały się na chwilę pod szyldem tzw. symfonii miejskich. Filmowcy pokroju Waltera Ruttmanna czy Dzigi Wiertowa chwycili wówczas za kamery celem uchwycenia na gorąco rytmu, w jakim pulsuje metropolia. Nakręcone przez nich awangardowe dokumenty – Berlin: Symfonia wielkiego miasta (1927 r.) czy Człowiek z kamerą filmową (1929 r.) – stanowiły dynamiczną pocztówkę chwytającą Zeitgeist. I stanowią ją do dziś. Tymczasem, w ciągu niemal 100 lat, jakie upłynęły od czasów symfonii miejskich, kino i miasta zdynamizowały się jeszcze bardziej – ale też spowszedniały. Przy okazji przybyło innych środków przekazu, innych mediów. Mimo to miasto i jego arterie wciąż pozostają kluczowym węzłem komunikacyjnym, swoistym fizycznym hardware’em wobec internetowego, bezcielesnego software’u. Przypomina o tym 21 x Nowy Jork, dokument będący symfonią miejską na dzisiejsze czasy.

Film Piotra Stasika ładnie zresztą przegląda się w 7-minutowym Manhatta (1921 r.) Charlesa Sheelera i Paula Stranda, uznawanym za prekursora „symfonicznego” gatunku. Podobnie jak Sheeler i Strand Stasik kieruje przecież swój obiektyw na Nowy Jork. W filmie Amerykanów obrazy miasta przeplatane były fragmentami pism Walta Whitmana, u Polaka komentarz tworzą natomiast strzępy wypowiedzi bohaterów układające się w poetycki strumień świadomości. Znamienna zmiana perspektywy. Manhatta stanowił pean na cześć miasta, nowojorskie ulice oglądaliśmy w nim z uprzywilejowanej, „obiektywnej” perspektywy, „czytaliśmy” je przez pryzmat słów poety przyglądającego się gwałtownemu rozwojowi Stanów Zjednoczonych. Tymczasem już sam tytuł filmu Piotra Stasika sugeruje fragmentaryczność spojrzenia. Stasik – nie-Amerykanin, obcy – patrzy z parteru, nawet niżej: z poziomu podziemi metra. Jego kamera jest blisko ludzi, a ich głosy układają się w wielokształtną, wielojęzyczną narrację. I jeśli z tego gąszczu wyłania się jakaś myśl przewodnia, jakiś punkt wspólny, to daleko mu do podniosłego, afirmacyjnego tonu sprzed prawie 100 lat.

Reżyser mówił w wywiadach, że planował zrobić film o byciu wolnym w wielkim mieście. Nowy Jork – światowa stolica kultury – wydał mu się idealnym miejscem do realizacji tego projektu. I faktycznie, patrząc przez obiektyw Stasika na perony, zaglądając z nim do wagonów, widzimy ekscentryczną zbieraninę. Raperzy, tancerze, muzycy, iluzjoniści, drag queens, rysownicy, turyści z aparatami telefonów wycelowanymi w świat. Każdy inny, każdy jakiś, niebojący się swojej odmienności, dumny ze swej indywidualności. Czyżby? Przepytując kolejnych nowojorczyków dokumentalista – ku swojemu zdziwieniu – odkrył, że na pozór silni i intrygujący, niemal wszyscy jego rozmówcy w rzeczywistości czują się wyalienowani, desperacko poszukują kontaktu. To wolne, ale samotne duchy nawiedzające podziemia nowojorskiego metra.

Film Stasika przypomina o Wstydzie Steve’a McQueena, gdzie byle wymiana spojrzeń między pasażerami metra – bohaterem granym przez Michaela Fassbendera a siedzącą naprzeciw kobietą – naładowana była potencjałem flirtu, seksu, może i miłości. W 21 x Nowy Jork nie ma jednak nawet tego podstawowego kontaktu, patrzenia sobie w oczy. Ludzie zdają się podróżować obok siebie, zamknięci we własnych głowach, zapętleni w posępnych monologach wewnętrznych. „Chodzimy ze sobą już od trzech lat, to dużo jak na Nowy Jork” – mówi Stasikowi jeden z bohaterów, wyjątkowo szczęśliwie zakochany mieszkaniec metropolii samotników. I brzmi to strasznie ponuro. Inna bohaterka stwierdza: „W małym mieście ludzie szybciej się decydują, tu jest większy wybór”. Efekt: wieczne niespełnienie. Współcześni „wielkomieszczanie” wydają się rozdarci między ciągłym rozpamiętywaniem utraconych miłości a oczekiwaniem na romantyczny – albo chociaż seksualny – cud. W ciągłym zawieszeniu, w ciągłym pędzie, uwięzieni wraz ze swoimi żalami i marzeniami w wagonach metra jak w puszkach.

W tym konfesyjnym tonie, w portrecie wielkomiejskiej samotności, tkwi jednak zalążek słabości filmu. Stasik nieco zbyt ufnie oddaje głos swoim bohaterom. Nagromadzenie indywidualnych love stories i prywatnych matrymonialno-kosmologicznych dywagacji daje efekt odwrotny od zamierzonego: gubi się to, co unikatowe, zaczynają przemawiać stereotypy. Prawdy uogólniają się więc do półprawd i wychodzi film, jakich wiele: o samotności w wielkim mieście. O tym, że w domach z betonu (czy raczej wagonach ze stali) nie ma wolnej, nie ma żadnej, miłości. 21 x Nowy Jork rekompensuje jednak tę słabość wartkim, porywającym stylem. Reżyser odnajduje rytm wielkiego miasta w transowych podkładach muzycznych, elektronicznych rytmach i ambientowych plamach dźwięku, które przenikają się z industrialnym pejzażem dźwiękowym tuneli metra, z białym szumem dworcowego gwaru. Ktoś mówi o randkowaniu w sieci, ktoś przegląda na smartfonie Tindera, wszyscy pędzą gdzieś w jednym wagonie. Internet, telefon, metro – Stasik bez słów przypomina, że wszystko to narzędzia komunikacji. Ustawia długie, statyczne ujęcie peronu, ludzi i – wtem! – ostre cięcie, wjazd pociągu, niczym glitch, niczym zakłócenie transmisji. Tradycja dawnych symfonii podtrzymana.

Czytaj również:

Udomowieni Udomowieni
i
„Kobieta i pies przy stole", Pierre Bonnard, 1908 r., Barnes Foundation (domena publiczna)
Wiedza i niewiedza

Udomowieni

Ewa Pluta

Piekielna bestia strzegąca zaświatów, duchowy przewodnik, pieseł z memów – pies jest lustrem ludzkich pragnień i lęków.

Sara lubi spędzać poranki na kanapie. Trochę śpi, a trochę czuwa, czasem się przeciąga, by po chwili znowu zapaść się w zielony, miękki plusz. Nie zauważa mnie, gdy wchodzę do pokoju, ale nie mam o to pretensji. Do braku reakcji można się przyzwyczaić. Tym bardziej cieszy okazjonalny dotyk łapy na dłoni, gdy Sara czasem decyduje się na kontakt, zwykle w czasie burzy, której się panicznie boi, lub gdy wyczuwa na moim talerzu łakomy kąsek. Siadam obok niej ostrożnie, by jej nie spłoszyć. Poza tym to nie jest już moja kanapa, prawo własności do niej oddałam sześć lat temu. Jestem na niej tylko gościem, korzystam z prawa łaski do komfortu. Sara podnosi się, siada na tylnych łapach, znowu się przeciąga, kieruje wzrok w stronę okna. Podążam za nim. Magnolia jest tak rozłożysta, że poza nią widok nie pomieści już wiele więcej; na drugim planie są jedynie skrawki nieba i sąsiednia kamienica. W napięciu czekam, czy pojawi się bohaterka poranka, ruda jak Sara, ale znacznie od niej zwinniejsza. Jest! Sara napręża ciało, uporczywie wpatruje się w magnolię, zadziera głowę. Wiewiórka skacze z gałęzi na pień, z pnia na wyższą gałąź, by w końcu zniknąć w koronie drzewa.

Czytaj dalej