Granice naszego języka są granicami naszej rzeczywistości. Ale w trakcie medytacji możemy je przekraczać.
Istnieją światy, które bardzo trudno wyrazić słowami. Takim hermetycznym językiem, dostępnym dla nielicznych, są równania fizyki kwantowej. Podczas kursu, w którym uczestniczyłam na Politechnice Gdańskiej, wykładowca całymi godzinami pisał na tablicy równania, prawie nie mówiąc. Świat kwantowy jest tak trudny do ujęcia za pomocą słów, ponieważ język powstał z doświadczeń zmysłowych, makroskopowych i nie nadaje się do opisu rzeczywistości niedostępnej dla ludzkich zmysłów. Gdy próbujemy przełożyć język równań kwantowych na słowa, powstają takie paradoksy jak kot Schrödingera, jednocześnie żywy i martwy, gdyż jego życie w tym eksperymencie myślowym zależy od stanu kwantowego atomu, który może być w dwóch stanach naraz. Stephen Hawking też zaproponował ciekawą interpretację tych równań, twierdząc, że elektron w ludzkim ciele może znajdować się zarazem w innej galaktyce. Wydaje się, że najgłębsze prawdy o świecie zostały ukryte w największych paradoksach.Skoro więc nie potrafimy zdefiniować nawet pojedynczego elektronu, to z tej perspektywy absurdalne są próby opisu człowieka, wszechświata czy świata duchowego. Ratuje nas poezja, która używa języka do tego, by uchylić zasłonę do rzeczywistości występującej poza słowami.
To, co niewyrażalne
We wspólnocie jogińskiej Hridaya Yoga, w której spędziłam trzy lata, istnieje Dictionary of the Ineffable [Słownik tego, co niewyrażalne]. Opisuje on zjawiska mające swoje nazwy w sanskrycie oraz innych dawnych językach, lecz zapomniane przez nowożytny świat. Gdy przypadkiem trafiłam do tej wspólnoty na lekcję jogi, jako typowy naukowiec nie wierzyłam w istnienie podobnych fenomenów. Serce podpowiadało mi jednak, by tam wracać. Po kilku miesiącach praktyk jogińskich zaczęłam doświadczać rzeczywistości nieznanej większości ludzi. Psychoanalityk Robert Johnson w książce The Fisher King and the Handless Maiden [Król rybak i bezręka dziewczyna] w taki oto sposób opisuje świat zapomnianych słów:
„Sanskryt ma 96 słów na określenie miłości, starożytny perski – 80, grecki – trzy, a angielski – tylko jedno. Wskazuje to na ubóstwo świadomości lub uwagi, jaką przywiązujemy do tej niezwykle ważnej sfery uczuć. Eskimosi mają 30 słów na określenie śniegu, ponieważ posiadanie dokładnych informacji na temat żywiołu, z którym współistnieją tak intymnie, jest dla nich sprawą życia i śmierci. Gdybyśmy mieli 30 słów określających miłość, natychmiast bylibyśmy bogatsi oraz inteligentniejsi w tym ludzkim żywiole tak bliskim naszemu sercu. Eskimos prawdopodobnie umarłby z powodu niedostatku języka, gdyby miał tylko jedno słowo oznaczające śnieg; my umieramy z samotności, ponieważ mamy zaledwie jedno słowo na określenie miłości. Ze wszystkich zachodnich języków angielski jest być może najbardziej wybrakowany w wyrażaniu uczuć”.
Ale podobne ubóstwo widać też w innych nowożytnych językach. W przeciwieństwie do nich sanskryt (język jogi) i staroperski odzwierciedlają bogactwo utraconego świata, który jest dziś dostępny wyłącznie dla nielicznych. Jak mógł wyglądać? Być może przypominał utopijną wspólnotę jogińską, na którą natknęłam się w meksykańskiej wiosce Mazunte na wybrzeżach Pacyfiku.
W oku huraganu
Już podczas pierwszych medytacji w ciszy poczułam, że moje życie całkowicie się odmieni. Zaczęłam powtarzać je codziennie, a po roku porzuciłam karierę naukową w stolicy Meksyku i przeprowadziłam się do małej wioski nad Pacyfikiem, by stać się częścią wspólnoty Duchowego Serca. Zamieniłam aule największego uniwersytetu w Meksyku na rozgrzaną tropikalnym słońcem i pokrytą liśćmi palmowymi stodołę, gdzie całe dnie spędzałam na uczeniu się praktyk jogi. Jak Alicja w Krainie Czarów powoli poznawałam świat, którym rządziły zupełnie inne prawa.
Codzienne życie we wspólnocie było proste: medytacje w ciszy, lekcje jogi, przygotowywanie wegańskich posiłków, praca w ogrodzie i w biurze, sprzątanie, spacery nad oceanem. Ludzie chodzili po plaży z tomikiem wierszy w rękach i poezją na ustach. Rumi, suficki poeta z XIII w., był naszym królem. Przypadkowe spotkania z przyjaciółmi stawały się rytuałami. Czas zdawał się zmieniać swoją strukturę, a skóra – tracić granice. Oczy przekształcały się w portal prowadzący do najgłębszych warstw istnienia; tam, gdzie opadały łuski i pazury, gdzie można było odkryć słodko-gorzką nagość duszy, a także… wielką bezbronność. Patrząc sobie nawzajem w oczy, stawaliśmy się na nowo dziećmi.
Co miesiąc spędzaliśmy po 10 dni na tzw. silent retreats. Zanurzenie się w fizycznej ciszy pozwalało nam dotrzeć do jej głębi, do ciszy ludzkiego serca, do oka huraganu, w którym można odnaleźć słońce i błękitne niebo, nawet jeśli wokół szaleje burza. Ta wielka cisza stanowiła stałe tło życia wspólnoty, a ja czułam, że to przede wszystkim dzięki niej rozszerza się nasza percepcja.
Duchowe Serce
Nasze dni zaczynaliśmy od kontemplacji wschodu słońca. Staliśmy na tarasie, skupieni, wpatrując się w horyzont. Nasz wzrok oraz towarzyszące mu namaszczenie przekształcały ocean w świątynię, a blask wyłaniającego się zza horyzontu złotego kręgu rozlewał się po naszych twarzach, rozszerzał nam źrenice w zachwycie i wprawiał nasze serca w drżenie. Z czasem sama poczułam tę tajemniczą wibrację, określaną w sanskrycie jako spanda. Zaczęłam doświadczać rzeczywistości, która w dawnych czasach była powszechnie znana i nazwana, a którą utraciliśmy wraz z dominacją umysłu nad sercem. Hridaya, spanda, prana, samyama, samadhi, sama rasa, kaya sthairyam, dharana, dhyana, kundalini – w ramach wspólnoty Hridaya Yoga wkraczaliśmy do świata zjawisk zapomnianych przez większość ludzi od setek, a może i tysięcy lat.
Podstawowym celem założenia Hridaya Yoga przez Sahajanandę, pochodzącego z Rumunii nauczyciela medytacji i hatha jogi, było wsparcie ludzi w odkrywaniu tego, kim są na najgłębszym poziomie, dalej niż ciało, umysł i emocje. Ta głębia istnienia w sanskrycie nazywa się hridaya. Sahajananda tak oto wyjaśnia znaczenie tego słowa: „Hridaya oznacza Duchowe Serce. To sam rdzeń naszej istoty. To świątynia naszego jestestwa, w której można odkryć prawdziwe znaczenie życia. To coś, co czyni nas naprawdę ludźmi. W Hridaya Yoga mówimy o coeur de lion – sercu lwa, które naturalnie emanuje hojnością, odwagą, oddaniem prawdzie, współczuciem, pięknem, miłością. Hridaya jest sercem, źródłem wszystkich tych jakości i sanktuarium jedności, jest miejscem, w którym możesz odkryć, kim jesteś”.
Podczas głębokich medytacji doświadcza się stanu nirvikalpa samadhi, kiedy człowiek przestaje identyfikować się z własnym ciałem i osobowością. Według Rumiego „nie jesteś kroplą w oceanie, lecz oceanem w kropli”. W stanie nirvikalpa samadhi nie ma już nawet kropli, pozostaje tylko ocean, czyli bezpośrednie doświadczenie Duchowego Serca. Ponieważ nie uczestniczy w tym umysł, nie da się opisać słowami, czym dokładnie jest hridaya, a zatem kim jesteśmy w głębi siebie. W oceanie świadomości zanika ludzka pamięć, pozostaje w nas jednak przeczucie tego doświadczenia. Pamiętam jedynie moment, gdy wynurzałam się z owego oceanu i wciąż byłam czystą świadomością. Wiedziałam tylko, że istnieję, ale nie miałam pojęcia, czym są człowiek, ziemia, wszechświat, materia, przestrzeń, czas. Powoli wracała mi pamięć o moim własnym człowieczeństwie. Myślę, że niemowlęta w życiu płodowym znajdują się w podobnym stanie świadomości, w stanie czystego istnienia.
Wibracja świadomości
W trakcie głębokiej medytacji zaczęłam też odczuwać rodzaj subtelnej wibracji w środku klatki piersiowej, a czasami w całym ciele. Wibracja ta w sanskrycie nazywa się spanda. Hridaya to nasza ponadczasowa natura, spanda zaś jest pomostem między nieskończonością a człowieczeństwem; to wyraz Duchowego Serca w ludzkim ciele, wieczność prześwitująca przez czas, przestrzeń i materię.
Według Sahajanandy spanda to „drżenie” lub „wibracja”; boskie działanie, dynamiczny aspekt boga Sziwy, kreatywna pierwotna wibracja. To „pulsowanie” błogostanu ostatecznej Rzeczywistości. Nie jest ruchem w zwykłym rozumieniu, raczej transcendentalną przyczyną wszelkiego ruchu. To podstawowa koncepcja w kaszmirskim (lub północnym) siwaizmie. Termin ten wprowadził Vasugupta, autor Shiva Sutras – ważnego tekstu w tradycji siwaizmu kaszmirskiego (około 800 r.), i zwykle tłumaczy się go jako „wibrację świadomości” lub „święte drżenie serca”.
Co innego jednak przeczytać w słowniku opis nieznanego zjawiska, np. tego, jak smakuje mango, a co innego poczuć ów smak na własnym języku. Spanda nie jest mechaniczną wibracją żadnego z organów ciała, a mimo to może być w taki właśnie sposób odczuwana, tak jakby coś drżało w sercu i rozlewało się po całym ciele. Niewykluczone, że wiele osób doświadcza takiego stanu w ważnych momentach życia, ale ponieważ w nowożytnych językach brakuje słowa nazywającego to zjawisko, ludzie nawet tego nie zauważają. Dla mnie spanda stała się bramą do niesłychanie intensywnego wymiaru istnienia. Podczas pobytu we wspólnocie Hridaya Yoga towarzyszyła mi za dnia i w nocy. Czasami odczuwałam tę wibrację jak słodki ból w sercu, chwilami – jak bezbrzeżną miłość, a innym razem – jak ogień.
Zmysł udziału
Niektórzy jogini we wspólnocie mieli zdolność do sanjamy, czyli wejścia świadomością w ciało innej istoty i percepcji tego, co ono czuje. Poznałam któregś dnia kobietę, która bardzo szczegółowo opowiedziała mi o tym, co się działo w moim ciele. Sahajananda doświadczał spontanicznej sanjamy jako dziecko, nie wiedząc nawet, że istnieje słowo nazywające to zjawisko. Tak opisał je w swoich wspomnieniach:
„W dzieciństwie miałem wielu dobrych przyjaciół, ale chyba najlepszym był Corbu (Kruk) – piękny, duży, czarny pies. Zwykle obaj byliśmy bardzo szczęśliwi, bawiąc się ze wszystkimi, co było przyjemne, z wyjątkiem sytuacji, gdy Corbu ganiał kurczaki. Nasze wspólne wędrówki nad wybrzeże, z dala od domu moich rodziców, były sposobem na dzielenie się naszą miłością do wolności. Przeżywaliśmy razem przygody, ale też chwile intymności. Często mój pies opierał przednie łapy na mojej piersi, a ja trzymałem jego głowę w dłoniach. Stojąc tak twarzą w twarz, przez długi czas patrzyliśmy sobie w oczy, aż pojawiały się w nich łzy. W ten sposób, długo przed tym, zanim dowiedziałem się o medytacji czy jogicznej sanjamie (identyfikacji), doświadczyłem tego, jak się żyje w jego ciele. Czułem jego czarne futro, miałem wrażenie, że jestem na czworakach, poruszam ogonem, mam przyśpieszony oddech i wywieszony język. Jednak tym, co doprowadziło mnie do łez, był rodzaj nostalgii, tęsknoty za uwolnieniem się od ograniczonej funkcjonalności jego ciała – doskwierały mi niemożność mówienia i zwiększona siła instynktów… Czułem się tak, jakbym powoli porzucał swoje stare życie i stawał się psem, który nie jest w stanie nic powiedzieć innym ludziom – i to wywoływało we mnie smutek. A jednak, mimo tak odmiennych sposobów percepcji i myśli, czułem się pocieszony, ponieważ nawet tam lśniła miłość. Momentami czułem też dojrzałą obecność Corbu w moim ciele dziecka… W ten sposób, zanim przeczytałem jakiekolwiek nauki Advaity (Niedualności), zrozumiałem, że nie jestem tylko ciałem. Co więcej, dowiedziałem się, jak odczuwa się psią miłość – była to miłość bezwarunkowa”.
Można rozumieć sanjamę jako rodzaj głębokiej empatii, miłość uniwersalną. Ja nie mam takiej zdolności na poziomie ciała, ale czasami współodczuwałam cudze emocje do tego stopnia, że zdarzało mi się zapłakać, wyrażając smutek ludzi, którzy nie mogli uronić ani jednej łzy. Po powrocie do życia w społeczeństwie mój układ nerwowy częściowo zablokował tę zdolność, gdyż bardzo trudno byłoby z nią żyć. Mimo to chwilami doświadczam jeszcze serca drugiego człowieka tak, jakby było moim własnym.
W książce I Am That [Jestem Tym] słynny jogin żyjący w XX w., Sri Nisargadatta Maharaj, nazywa sanjamę miłością: „Odkryłem, że w jakiś sposób, zmieniając skupienie uwagi, staję się obiektem, na który patrzę, i doświadczam tego rodzaju świadomości, jaki on posiada. Staję się jego wewnętrznym świadkiem. Nazywam tę zdolność wchodzenia w inne punkty skupienia świadomości miłością; wy możecie nadać mu taką nazwę, jaką chcecie. Miłość mówi: »Jestem wszystkim«. Mądrość mówi: »Jestem niczym«. Pomiędzy nimi płynie moje życie. Ponieważ w dowolnym punkcie czasu i przestrzeni mogę być zarówno podmiotem, jak i obiektem doświadczenia, wyrażam to, mówiąc, że jestem jednym i drugim, i żadnym, i poza oboma”.
Wisława Szymborska napisała wiersz Rozmowa z kamieniem poświęcony zmysłowi udziału, którego istnienie sobie wyobraziła. W jej utworze kamień nie wpuszcza człowieka do swojego wnętrza, argumentując to tym, że brakuje nam zmysłu udziału [fragment poniżej]:
Pukam do drzwi kamienia.– To ja, wpuść mnie.
Nie szukam w tobie przytułku na wieczność.
Nie jestem nieszczęśliwa.
Nie jestem bezdomna.
Mój świat jest wart powrotu.
Wejdę i wyjdę z pustymi rękami.
A na dowód, że byłam prawdziwie obecna,
nie przedstawię niczego prócz słów,
którym nikt nie da wiary.
– Nie wejdziesz – mówi kamień. –
Brak ci zmysłu udziału.
Żaden zmysł nie zastąpi ci zmysłu udziału.
Nawet wzrok wyostrzony aż do wszechwidzenia
nie przyda ci się na nic bez zmysłu udziału.
Nie wejdziesz, masz zaledwie zamysł tego zmysłu,
ledwie jego zawiązek, wyobraźnię.
Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
Nie mogę czekać dwóch tysięcy wieków
na wejście pod twój dach.
– Jeżeli mi nie wierzysz – mówi kamień –
zwróć się do liścia, powie to, co ja.
Do kropli wody, powie to, co liść.
Na koniec spytaj włosa z własnej głowy.
Śmiech mnie rozpiera, śmiech, olbrzymi śmiech,
którym śmiać się nie umiem.
Pukam do drzwi kamienia.
– To ja, wpuść mnie.
– Nie mam drzwi – mówi kamień.
Odsłońmy tajemnicę
Czym są słowa i jaka jest ich relacja z rzeczywistością? Mam wrażenie, że przypominają one uproszczone rysunki, wykonane dziecięcą ręką, które nieustannie mylimy z tym, co mają przedstawiać. Nasz lęk przed nieznanym zabetonował rzeczywistość w słowach i wcisnął świat w szufladki. Gdy tylko coś zostało nazwane, wydaje się nam, że wiemy, czym naprawdę jest. W ten sposób usuwamy strach, ale też tracimy kontakt z tym, kim jesteśmy najgłębiej.
W fizyce podstawowe pojęcia, takie jak materia, światło, przestrzeń, czas, są odkrywaną ciągle na nowo tajemnicą, rozumianą i opisywaną wciąż inaczej. Czy to, że fizycy udowodnili istnienie pola Higgsa, które obdarza cały wszechświat masą, oznacza, że wiedzą, czym ono dokładnie jest? Niewykluczone, że za kilka lub kilkanaście lat pojawi się nowy, szerszy kontekst i wówczas naukowcy zweryfikują dotychczasową wiedzę.
Odbetonujmy nasz niepoznany świat, który pokryliśmy warstwą słów. Zatańczmy na granicy języka. Zamknijmy oczy i zapytajmy samych siebie o to, kim jesteśmy. Być może tam, w sercu, w głębi naszego istnienia, znikną słowa, a pojawi się wielka tajemnica, którą warto wreszcie poznać.