Dzieci, które się bawią, negocjują zasady, ćwiczą empatię i testują granice. To, co zaczyna się od gonitwy i wspinaczki, kończy się zdobyciem kompetencji społecznych potrzebnych przez całe życie. Mowa o młodych bobrach, ale tak samo jest ze słoniątkami, z kociątkami i u nas, ludzi.
Zabawa jest wszechobecna w Naturze, występuje u zdecydowanej większości gatunków. Życie młodych dzikich Zwierząt wypełnia zabawa z innymi, co stanowi część ich samorozwoju i samoorganizacji. Etolog Gordon Burghardt, który badał tak odmienne Zwierzęta jak Krokodyle, Węże czy Niedźwiedzie, opisuje zabawę jako coś, co jest inicjowane w warunkach bezstresowych. To aktywność dobrowolna, funkcjonalnie niekompletna, w dużym stopniu modyfikowalna przez uczestników, a także powtarzalna, ale niemająca charakteru stereotypii (powtarzających się gestów i działań, które pojawiają się w obliczu stresu i dyskomfortu).Samodzielna, swobodna zabawa jest spontaniczna i przyjemna, wiąże się z aktywnościami intensywnymi fizycznie, jak wspinaczka, szamotanie się i ściganie ofiary, co angażuje wiele procesów zachodzących w ciele i umyśle. Przepełnia ją wyobraźnia i improwizacja, nie obejmuje pełnego zestawu reguł, które obowiązują w sporcie czy zorganizowanych zajęciach nadzorowanych przez dorosłych. Zabawa odbywa się, gdy osobnik jest zrelaksowany, dając poczucie przynależności i przekonanie, że wszystko jest w porządku. Swobodna, samodzielna zabawa ma również fundamentalne znaczenie dla rozwoju. Wszystkie Zwierzęta bawią się, gdy czują się bezpiecznie i dobrze. Kiedy w życiu młodego brakuje zabawy, sygnalizuje to chorobę, strach, złość lub inne stany, które utrzymują jednostkę w odłączeniu od świata. Zabawa jest jednym ze sposobów nauki tego, jak być członkiem własnego gatunku.
Korzyści rozciągają się na inne aspekty życia. Swobodna zabawa o charakterze społecznym wspiera empatię i zwiększa wrażliwość oraz poprawia postrzeganie emocji u innych. Daje to okazję do równoważenia potrzeby autonomii i zaangażowania społecznego. Rozwijając odpowiednie wzorce samoregulacji – emocjonalnej, psychicznej i fizjologicznej – dorastające dziecko staje się coraz lepiej dostrojone do swojej społeczności, kultury i całego środowiska. Dokładniejsze zharmonizowanie prowadzi do poprawy funkcjonowania, umiejętności społecznych i zrozumienia oraz sprawniejszego poruszania się w środowisku, w którym żyje. Samodzielnie inicjowana swobodna zabawa z innymi stanowi integralną część dziedzictwa naturalnego domu.
Jednak uprzemysłowione społeczeństwa ludzkie w większości odwróciły się od zabawy w stronę kultury zdominowanej przez pracę. Zachęca się do niej nawet najmłodszych. Ale jak wskazuje przykład naszych zwierzęcych krewnych, zabawa i praca są ze sobą powiązane. Mimo że dziko żyjące Zwierzęta muszą pracować niezwykle ciężko, aby przetrwać, zabawa stanowi centralny element ich życia, zarówno u osobników młodych, jak i starszych – nawet wśród tych uważanych za wzorcowych pracowników. Dobrym przykładem jest Bóbr. Być może poza „pracowitą Pszczółką” lub Mrówką Bobry są postrzegane jako najbardziej skoncentrowany na pracy, niestrudzony gatunek. Praca to niemal synonim życia i kultury Bobrów.
Pierwsi architekci krajobrazu
Ten drugi co do wielkości Gryzoń na naszej planecie (największa jest Kapibara Wielka, zamieszkująca Amerykę Południową) odegrał niesamowitą, pozytywną i istotną rolę we współtworzeniu dobrej jakości ziem oraz wód. W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych liczne populacje Bobrów przed ich masową eliminacją wywierały ogromny wpływ na środowisko naturalne, kształt strumieni i procesy hydrologiczne. To Bobry wyrzeźbiły zarówno duże, jak i małe rzeki na całej Żółwiej Wyspie (czyli w Ameryce Północnej) w złożoną mozaikę basenów i sieci połączonych ze sobą kanałów. Przed przybyciem kolonizatorów Ameryka Północna nie była dziewiczym ogrodem. Jej piękno i pokojowa integralność odzwierciedlały prospołeczne relacje, jakie łączyły rdzennych mieszkańców i dzikie Zwierzęta z resztą Natury. Bobry są tylko jednym z grona artystów Natury, spod rąk których – czy w tym przypadku zębów – wyszły niesamowite krajobrazy w takiej postaci, w jakiej ukazały się oczom pierwszych Europejczyków.
Centralnym elementem bobrzej kultury jest udoskonalana przez miliony lat dynamiczna konstrukcja, współtworzona z Naturą. Głównym celem tej zbudowanej z gałęzi, wody, liści i błota struktury jest zapewnienie bezpieczeństwa i dobrobytu bobrzym społecznościom. Ten fizyczny dom składa się z czterech głównych części: żeremi, stawu, kanałów oraz ikonicznej tamy.
Tama stanowi najważniejszy punkt w architektonicznym kompleksie, budowanym przez Bobry. Wzniesienie tamy zmniejsza bowiem przepływ strumienia wody i tworzy staw, w którym później powstają żeremia. Dla niewprawnego oka tama może wydawać się wyłącznie przypadkową stertą drewna i ziemi, ale to tylko pozory. Bobry wykorzystują naturalne zakola rzek i brzegi, konstruują tamę fragment po fragmencie. Spychają osady i skały, żeby uformować grzbiet, lub wykorzystują już istniejące wzniesienie terenu. Fachowo ścięte gałęzie, sadzonki, liście, szczątki drzew i błoto umacniają konstrukcję. Wzmocnione żelazem żółtopomarańczowe zęby i zręczne pięciopalczaste ręce Bobra formują odpowiednio pnie młodych drzewek. Te drewniane podpory są starannie ustawiane i wpychane w błoto po stronie dolnego biegu rzeki, żeby zakotwiczyć konstrukcję.
Bobry są niesamowitymi architektami. Liczba, rozmiar i rodzaj tam w kolonii różni się w zależności od klimatu, dynamiki strumienia, roślinności i innych czynników. Są budowane tak, aby optymalnie wpisać się w otoczenie Natury. Czasami w regionach górskich, gdzie strumienie są wąskie, bobrze tamy są budowane w sposób schodkowy, w innych lokalizacjach dodawane są „skrzydła” i dodatkowe tamy dołączane do głównej konstrukcji tak, aby zapobiec ewentualnemu przepełnieniu. Praca zgodnie z Naturą, a nie przeciwko niej, jest skuteczniejsza i efektywniejsza.
Niczym wprawni inżynierowie Bobry bacznie pilnują, czy tama nie została naruszona. Używając swoich słynnych wzorzystych, silnych ogonów jako steru i nóg z błoną pławną do wiosłowania, samce i samice patrolują konstrukcję na całej wysokości, szukając jakichkolwiek uszkodzeń i naprawiając je. Poziom wody w strumieniu i jego koryto mogą zmieniać się radykalnie wraz z suszą lub powodzią, zagrażając w ten sposób wytrzymałości i trwałości stawu oraz żeremia.
Bezpieczeństwo jest najważniejsze, a silna zapora jest kluczową linią obrony. Musi być w stanie przetrwać napór żywiołów w czasie zmieniających się pór roku i utrzymać wystarczającą głębokość stawu przez cały rok. Staw nie jest tylko ozdobą całego kompleksu – odgrywa również rolę strategiczną. Zapewnia ochronę przed drapieżnikami, takimi jak Wilki, w czasie gdy Bobry zajęte są codziennymi aktywnościami. Konstrukcja tama–staw–kanał–żeremie umożliwia mieszkańcom wyjście oraz powrót pod niemal nieprzerwaną osłoną.
Stawy muszą być wystarczająco głębokie, aby zakryć wejście do komory mieszkalnej, co zmniejsza ryzyko ataku i umożliwia Bobrom bezpieczne poruszanie się w obrębie swojego terytorium. Aby pogłębić staw i zwiększyć bezpieczeństwo konstrukcji, osad z dna jest często wyprowadzany w górę rzeki. Niektóre żeremia mają więcej niż jedno wejście. Zapewnia to większe pole manewru w przypadku ataku lub innego zagrożenia. Bobry kopią również połączone ze sobą kanały – zapewniające bezpieczeństwo podwodne szlaki, które wychodzą poza staw i prowadzą do obszarów, gdzie Zwierzęta żerują.
Bobry to wybitni planiści. Uwielbiają plany awaryjne, takie jak ukryte spiżarnie z zapasami niezbędnymi zimą, kiedy strumienie zamarzają. Aby zbudować tratwę, pod którą umieszczane jest zgromadzone jedzenie, rodzina łączy ze sobą duże gałęzie i małe drzewa. Z czasem konary nasiąkają wodą, a następnie toną, spychając zapasy na dno strumienia, gdzie czekają do chwili, aż będą potrzebne. Blisko wejść Bobry układają liściaste gałęzie wierzby jako łatwo dostępną przekąskę.
Bobry kopią również nory w brzegach rzek, ale cały ich wysiłek włożony w budowę oraz konserwację tamy i kanałów koncentruje się na zapewnieniu bezpiecznego domu dla rodziny. Stawy i kanały, które powstają dzięki tamie, to sprawnie funkcjonujące mechanizmy, które sprawiają, że serce rodziny i kultury Bobrów – żeremie – może istnieć. Żeremie bywa usytuowane na otwartej wodzie, ale może również rozciągać się od brzegu stawu czy rzeki. Ile Bobrów, tyle wariacji – podobnie jak w innych aspektach bobrzego życia.
Aby zbudować żeremie, Zwierzęta zręcznie układają patyki i gałęzie, na tyle wysoko, aby sięgały znacznie powyżej linii wody, pamiętając przy tym, że wysokość lustra będzie się zmieniać wraz z porami roku. Aby zwiększyć spójność struktury, właściwości ochronne oraz izolację, Bobry uszczelniają całość osadami z dna rzeki, zawsze pilnując zachowania wystarczającej porowatości, żeby umożliwić swobodny przepływ powietrza we wnętrzu komory mieszkalnej. Otwory wentylacyjne utrzymują wnętrze suche i zapewniają dopływ świeżego powietrza. Kiedy poziom wody zaczyna opadać, Bobry wzmacniają tamę, tak aby wejście pozostało zakryte i by utrzymać dużą ilość wody w stawie, co umożliwia bezpieczne podwodne podróże.
Bobry są wzorowymi obywatelami. Ich konstrukcje zapewniają sąsiadom równie bezpieczne schronienie, co im samym. Stawy są siedliskiem dla wielu gatunków Ryb oraz innej fauny i flory wodnej, a powiązane z nimi żeremie może zapewnić użyteczną, bezpieczną lokalizację dla gniazd Ptaków takich jak Bernikle Kanadyjskie. Kiedy staw wyschnie, czy to z powodu opuszczenia go przez mieszkańców, czy zmian klimatu, bogate w składniki odżywcze łąki i mokradła zapewnią domy oraz zasoby dla Żab i różnorodnych Owadów, nie wspominając o niezliczonych innych organizmach.
Wspólnota żeremia
W tę starannie zaprojektowaną architekturę wpleciona jest sieć rodzinnych i przyjacielskich relacji Bobrów, które zamieniają kompleks w żywą, oddychającą i kochającą się społeczność. Tak jak u Słoni i Wielorybów, kultura Bobrów tworzy się wokół rodziny. Bobry żyją, pracują i bawią się w ramach społeczności. W każdej chwili żeremie jest zamieszkiwane przez wielopokoleniową rodzinę – zwykle parę dorosłych, Bobrzątka w wieku poniżej roku, starsze młode w wieku do dwóch lat, a czasami też osobniki ponaddwuletnie. W dużych żeremiach może przebywać więcej niż jedna rodzina.
Bobry otwarcie okazują emocje – całują się, wyrażają głęboką miłość do życiowego partnera – i zaangażowanie w opiekę nad swoimi rodzinami oraz sąsiadami (o ile ci nie są drapieżnikami). Po tym, jak Bobry zakochają się w partnerze, wchodzą w związek na całe życie. Potem samica zachodzi w ciążę i po trzech miesiącach wydaje na świat kilkoro dzieci. Poród jest wydarzeniem, na które czeka cała rodzina. Trwają prace konserwacyjne, a na kilka dni przed porodem wnętrze jest zabezpieczane poprzez otynkowanie go błotem, obgryzanie wystających gałęzi i pokrycie podłogi miękką jadalną Trawą lub wiórami drewna. Ojciec Bóbr i roczniaki co jakiś czas opuszczają gniazdo w celu znalezienia pożywienia i zapasów, ale spędzają też dużo czasu w komorze mieszkalnej wraz z ciężarną mamą.
Jak i kim stanie się Bóbr, jest zdeterminowane przez ukształtowane ewolucyjnie wzorce (genetyczne). Jako że są to Ssaki, nowo narodzone młode pozostają zależne od mleka mamy i wymagają długiego okresu opieki wspólnotowej. Podobnie jak wiele gatunków Ptaków, Bobry znajdują się na rozwojowym kontinuum pomiędzy tzw. zagniazdownikami a tzw. gniazdownikami – prezentując cechy obu grup. Na przykład małe Bobry, mimo że nieco nieporadne, rodzą się z otwartymi oczami i mogą spożywać stałe pokarmy w ciągu kilku dni po przyjściu na świat. Przed pierwszym zanurzeniem się w wodzie młode są karmione i pozostają w komorze mieszkalnej przez cztery do pięciu tygodni.
Każdy gatunek w toku ewolucji wykształcił własny unikatowy dom – procesy i struktury, które zapewniają dzieciom mikrośrodowisko wspierające optymalny wzrost i zapewniające dobry stan zdrowia. Bóbr nie jest wyjątkiem. Fizyczny bobrzy dom jest doskonale przystosowany do wewnętrznych i zewnętrznych potrzeb potomstwa, a także do zapewnienia opieki wspólnotowej nad młodymi Bobrami. Żeremie zapewnia to, czego potrzebują wszystkie młode i co jest niezbędne na etapie wczesnej opieki – ciepło, jedzenie, responsywne i przepełnione miłością relacje, bezpieczeństwo, a nawet więcej – krótko mówiąc, opiekę wspólnotową.
Tak jak okres spędzony w gawrze przez młode Niedźwiedzi Brunatnych, tak samo czas w żeremiu dla młodych Bobrów jest momentem intensywnego rozwoju i nauki. Uczą się komunikacji głosowej i mowy ciała, reguł społecznych, pielęgnacji oraz inteligencji emocjonalnej i społecznej – zdolności do regulowania własnych uczuć i interakcji z innymi osobnikami. Pozostają w bliskiej relacji z rodzicami i rodzeństwem w przytulnym bobrzym mieszkanku, które zapewnia pierwszy etap naturalnego zadomowienia. Jeśli młode z jakiegoś powodu wpadnie do wody, opiekun zawsze jest w pobliżu, aby wciągnąć je z powrotem do ciepłego i bezpiecznego schronienia. Młode Bobry potrafią pływać, ale są zbyt niedojrzałe i mają zbyt dużą wyporność – brakuje im na futrze wodoodpornego oleju, który pojawia się później i chroni je przed zimną wodą. Po zakończeniu swojej zmiany opiekun pozostaje przy maluchach do czasu przybycia zastępstwa. Młode Bobrów uczą się nie tylko od rodziców, ale również od jednorocznego i dwuletniego rodzeństwa. To kolejny przykład wspólnej opieki, która zapewnia wszechstronne źródła informacji i ciepłych uczuć. Podobnie jak ludzkie dzieci w warunkach naturalnego domu, Bobry uczą się poprzez obserwację, a następnie włączanie się do działania, dorastając do roli członka społeczności.
Odzyskać zabawę
Współczesny świat utracił kulturę spontanicznej zabawy oraz świadomość roli, jaką odgrywa. Zdecydowana większość dzisiejszej uprzemysłowionej, skoncentrowanej wokół technologii ludzkiej kultury pozostaje zdominowana przez etykę pracy. Codzienne życie oraz interakcje społeczne znajdują się pod presją wymagań zawodowych, zarówno z powodów ekonomicznych, jak i kulturowych. W przeciwieństwie do tradycyjnych, żyjących zgodnie z Naturą społeczności, gdzie zabawa, Natura, rodzina i codzienne zadania są ze sobą nierozerwalnie połączone, tu wychowanie i opieka nad dziećmi są raczej kwestią „zarządzania” niż pielęgnacji, dopasowania ich do harmonogramów pracy. Czas i aktywności dzieci są w coraz większym stopniu ustrukturyzowane i zintensyfikowane poprzez naukę z podręczników, w wyniku czego mniej czasu poświęcają zabawie.
Swobodna zabawa została zmarginalizowana na rzecz działań, które mają na celu nauczyć ludzi, jak „przeć do przodu”. Podobnie jak tereny wspólne, spontaniczna zabawa często jest odgrodzona i ograniczona do określonych przestrzeni oraz okoliczności, jak „czas na zabawę”, teatr, sformalizowany taniec, żarty czy inne społecznie akceptowane interakcje. W społeczeństwie, które ma obsesję na punkcie pracy, zabawa jest często wyśmiewana, chyba że ktoś pracuje w branży kreatywnej lub znalazł się w wymagających kreatywności okolicznościach. Kiedy się bawimy, jesteśmy szczególnie wrażliwi na zaburzenia i stres – kreatywna zabawa może się szybko skończyć, jeśli pojawią się ból, zagrożenie czy gniew. A w zestresowanej i straumatyzowanej populacji zabawa i radość ducha z łatwością mogą zostać stłumione.
Chociaż współczesne społeczeństwo z reguły przeciwstawia zabawę pracy, ta wcale nie jest jej przeciwieństwem. Obszerne obserwacje społeczeństw łowiecko-zbierackich na całym świecie wskazują, że kreatywność i „radość”, co odnotowała Jean Liedloff podczas pobytu u społeczności Yequana, mieszają się w codziennych czynnościach z pracą. Taki uniwersalizm sugeruje, że zabawa nie jest przeznaczona tylko dla dzieci, że jest ważna nie tylko we wczesnym okresie rozwoju, ale przynosi też korzyści każdemu przez całe życie.
Z neurobiologicznego punktu widzenia zabawa to jeden z najlepszych sposobów na rozwój prawej półkuli mózgu, nawet w wieku dorosłym. Grupowa swobodna zabawa utrzymuje nas w tu i teraz, rozwija systemy zarządzane przez prawą półkulę, które obejmują różnego rodzaju samoregulację oraz intersubiektywną reaktywność (emocjonalną współobecność z innymi). Dzieci, które nie bawią się wystarczająco dużo, są bardziej agresywne. Podobnie dorośli, którzy jako dzieci nie bawili się często, wykazują wysoki poziom agresji. Niewystarczająca opieka (brak elementów naturalnego domu) zwykle wiąże się z niezdolnością do regulowania intensywnych emocji, częściowo dlatego, że domowa opieka moduluje neurohormony odpowiadające za zdolność do kontrolowania myśli, uczuć i działania na wielu poziomach, psychicznych i fizjologicznych (np. autonomicznym, neuroendokrynnym).
Synchronizacja z opiekunami i innymi osobami, której wymaga zabawa, pomaga dziecku w rozwoju zdolności do samoregulacji. Wszystkie odpowiedzialne za nią systemy, jak kontrola impulsów, opóźnianie gratyfikacji czy regulacja emocji, czerpią korzyści z zabawy. Samosterowna zabawa wzmacnia sieci neuronowe w korze przedczołowej, części mózgu, która jest zaangażowana w regulację emocji oraz zarządzanie funkcjami wykonawczymi, takimi jak rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji. Zabawa ułatwia też rozwój adaptacji fizjologicznych – zdolności do przystosowania się do sytuacji poprzez zwiększenie tętna w momencie wyzwania lub zmniejszenie w chwili relaksu – jako części zdrowego człowieczeństwa.
Zabawa wpływa na stan zdrowia dziecka także na wiele innych sposobów. Inicjowana przez dziecko i angażująca całe ciało sprzyja samopoznaniu poprzez rozwój postrzegania samego siebie w świecie za pomocą propriocepcji i eksterocepcji (zmysłu orientacji ułożenia części własnego ciała i wrażliwości na bodźce pochodzące spoza ciała – przyp. red.). Młodzi ludzie i Zwierzęta odkrywają, jak działają ich ciała i w jaki sposób ich używać, a ich ruchy i gesty dostarczają mózgowi cennych informacji zwrotnych. Chociaż uczenie się przez obserwację rodziców, opiekunów oraz innych relacji w społeczności jest niezbędne, samodzielnie organizowana grupowa zabawa ma kluczowe znaczenie dla rozwoju mózgu, bo umożliwia wypróbowanie nowych sposobów poruszania się, postrzegania oraz interakcji z innymi w sąsiedztwie. Te doświadczenia wzmacniają i rozszerzają połączenia neuronowe. To, co doświadczane w środowisku zewnętrznym, przekłada się na świat wewnętrzny. Zabawa to cielesna, kształtująca organizm eksploracja, pozwalająca dziecku budować intuicyjną wiedzę o środowisku społecznym i ekologicznym, w którym żyje i z którym wchodzi w interakcje. Ekscytujące – a czasem wymagające – doświadczenia eksploracyjne na bieżąco przekazują do mózgu dynamicznie zmieniające się informacje o sytuacji, generując nowe umiejętności i udoskonalając rozumienie znaczeń.
Wodny plac zabaw
Młode Bobry obserwują, jak ich rodzice ucinają gałąź i wciągają ją do wody, a następnie naśladują ich, wykonując te same ruchy w powietrzu. Kiedy widzą, jak ich ojciec pływa w otoczeniu Lilii Wodnych, zrywa liść, zwija go i zjada, również uczą się, jak to robić samodzielnie, chwytając łodygę, siłując się z nią, bawiąc się nią, wgryzając się w liść. Z czasem zabawa Liliami przekształca się w umiejętność żerowania. Poprzez naśladowanie i zabawę młode doskonali umiejętności motoryczne, koordynację i ogólny stan zdrowia, integruje umysł i ciało.
Co ważne, samodzielnie organizowana grupowa zabawa sprzyja alterocepcji i ze swej natury ma charakter relacyjny. Zabawa społeczna jest łagodnym sposobem kultywowania wzorców współpracy (a nie rywalizacji), skutecznej komunikacji i rozwiązywania konfliktów – wszystkich umiejętności, które będą niezbędne przez całe życie. Zabawowość przyczynia się do tworzenia więzi społecznych oraz wzmacnia kulturę pokojowej współpracy. Uczestnicy muszą współpracować, w przeciwnym razie zabawa zostanie przerwana. A celem swobodnej zabawy jest jej kontynuowanie. Nawet jeśli pozbawione towarzystwa innych ludzi na zewnątrz, dziecko nigdy nie bawi się zupełnie samo – zawsze wchodzi w interakcję z otoczeniem, rozumianym szerzej niż jako drugi człowiek. Takie towarzystwo jest częścią naszego dziedzictwa jako członków społeczności Ziemi.
Nawet Platon!
Ponieważ zabawa wymaga neutralnego lub pozytywnego nastroju, radosna zabawa może wywołać pozytywny nastrój u innych i zachęcać do uczestnictwa. Wszystkie elementy, które przyczyniają się do etycznego zaangażowania – obecność, szacunek, synchronia, empatia, przyjmowanie perspektywy i zabawa – wymagają odwagi. Otwierają na zmiany poprzez pełne zaangażowanie w interakcje z drugim człowiekiem, zachęcają do zaufania sobie i innym w przestrzeni wrażliwości. Poczucie własnego „ja” rozszerza się poza jednostki do bardziej płynnego i pluralistycznego poczucia siebie. Co ważne, grecki filozof Platon w IV wieku p.n.e. uważał zabawę za niezbędną dla rozwoju moralnego. Twierdził, że bez niej dzieci nie wyrosną na wzorowych i moralnych obywateli państwa, którymi powinny się stać.
W środowisku naszych przodków zabawa, podobnie jak radość i miłość, była doświadczeniem wielopokoleniowym, obejmującym wszystkie generacje. Ponieważ dzieci są gotowe do zabawy od urodzenia, sama społeczność opiekunów dziecka też musi być na nią gotowa, aby ta przyniosła korzystne efekty. Podobnie jak Bóbr, ludzkie dziecko otrzymuje różnorodne informacje pochodzące z interakcji społecznych z rodzeństwem, kuzynami, niespokrewnionymi osobami w różnym wieku, z rodzicami, ciotkami, wujkami i dziadkami. W związku z tym dziecko ma zróżnicowane źródła sprzyjające rozwojowi jego mózgu i ciała. Wszystkie zaangażowane pośrednio poprzez modelowanie i bezpośrednio za pomocą zabawy.