Stworzyliśmy sobie świat, w którym coraz częściej nie znajdujemy dla siebie miejsca. Pośpiech, automatyzacja i cyfrowa rzeczywistość zacierają granice człowieczeństwa. Jak odnaleźć w tym sens – i samych siebie?
Kiedy mówimy, że coś jest nieludzkie, na przykład warunki życia, mamy na myśli zjawiska wykraczające poza skalę, niemożliwe do zaakceptowania. A współczesność coraz częściej taka się okazuje – nieludzka. Sami ją urządziliśmy, powierzyliśmy organizacjom i systemom.
Teraz stajemy przed zadaniem odzyskania świata. Dla człowieka – czyli dla kogo?
W wirówce życia
Tyle się w ostatnich dziesięcioleciach zmieniło – i nadal zmienia – że kiedy myślę o człowieczeństwie, nie wiem, do czego się odwoływać. Do starożytnych ideałów? Do biblijnych zapisów o stworzeniu? A może do Powszechnej deklaracji praw człowieka czy manifestów posthumanizmu? Próbuję uchwycić istotę bycia osobą ludzką, ale wciąż mi się to wymyka. Mam poczucie, że żadna definicja nie przystaje już do rzeczywistości. Jako człowiek tracę ustalony kształt, zacierają się moja rola i znaczenie – wobec innych istot żywych, wobec materii i nowej siły: sztucznej inteligencji.
Przywołuję w pamięci słynny rysunek Leonarda da Vinci Człowiek witruwiański z końca XV stulecia. Sylwetka mężczyzny ukazana w dwóch płaszczyznach to ilustracja idealnych proporcji ludzkiego ciała. Wiek XXI włożył tę figurę w wirówkę, obraca nią we wszystkich kierunkach, poddaje błyskawicznym zmianom, przeciążeniom, a do tego jeszcze pogania presją czasu i rozciąga na boki, niemal rozrywając na kawałki. Oto obraz dysharmonii, ludzkiego życia tu i teraz.
Podobno to da Vinci powiedział, że człowiek jest istotą tak skomplikowaną i tak kruchą, że gdyby posiadał pełną wiedzę o własnym wnętrzu, bałby się poruszyć. Ciekawa myśl, zważywszy, jak wszechstronne stało się od czasów renesansu rozumienie człowieka w każdym wymiarze funkcjonowania: fizjologicznym, psychoemocjonalnym, duchowym. Wbrew przewidywaniom genialnego Leonarda ten ogrom wiedzy wcale nas nie sparaliżował. Owszem, spotykam ludzi żyjących tak, jakby świadomość nie istniała, ściśle zaimpregnowanych, ryzykujących bezwiednie. Ale również takich, których nauka stymuluje do traktowania siebie poważnie, z uwagą i troską. Mających świadomość tego, co jedzą, zapewniających ciału oddech, ruch, wodę, sen i odpowiednią dawkę bodźców.
Czasem dbałość o siebie sięga granicy narcyzmu podsycanego kulturą luster wciąż przykładanych do naszych istnień – tych realnych i wirtualnych. Gdyby bez reszty uwierzyć podszeptom cywilizacji cyfrowej, okazałoby się, że nic poza nami samymi nie istnieje, poruszamy się w gabinecie nieskończonych odbić własnego wizerunku. Ale gdyby to wystarczało, współczesność nie kipiałaby od zachowań histerycznych, od wołania o atencję, rozpaczliwych oznak samotności i dowodów, że tylko w oczach innych ludzi nasze życie zyskuje przekonującą wartość i sens. W każdym razie dla znakomitej większości z nas prawdziwe pozostaje twierdzenie, że człowiek jest istotą społeczną. A więc to w relacjach z innymi ludźmi znajduje spełnienie i dobro życia.
Abdykujący władcy istnienia
Jednak dziś ta definicja jest już (albo ponownie?) poszerzona o osoby nie ludzkie: rośliny, zwierzęta, grzyby czy kamienie. Utrwala się przekonanie, że człowiek nigdy i nigdzie nie jest sam. I bez rozumienia siebie jako cząstki kosmicznej złożoności nie może być w pełni szczęśliwy ani spokojny. Już nie izoluje nas tarcza przekonania o wyższości nad wszelkim stworzeniem. Na pewno zaś zaczęła ona pękać i przybywa tych, którzy tłumiąc przymus antropomorfizacji, postrzegają siebie na równi z mchem i ślazowcem. Piszą książki, w których narratorami są drzewa. Nadają rzekom osobowość prawną. To jedno z ciekawszych, piękniejszych zadań dla człowieczeństwa – przekroczyć siebie, nie być li tylko własnym myśleniem i percepcją. I w tym znaczeniu zbliżyć się do przyrody, w której regułą nadrzędną jest współistnienie, a nie dominacja. Taki koncept – samoumniejszenia, pokory, zwykłej myśli „nie jestem wcale taka ważna” – wydaje mi się najbardziej radykalnym zaproszeniem, jakie właśnie zawisło w przestrzeni. Nie jest nowe? Tym lepiej – radykalnie odważne staje się dziś odmawianie pędu za wszystkim, co nowe, a co tę nowość tylko udaje. Podoba mi się takie wyzwanie: zaciągnąć hamulec, a nawet wrzucić bieg wsteczny i tę nadętą figurę „człowieka witruwiańskiego”, tuczoną pychą od czasów oświecenia, ponownie skurczyć i odchudzić. Lecz aby nie wpaść w pułapkę fikcyjnej skromności, czyli w modę na minimalizm lub inny kostium będący zaledwie jedną z ofert lepszego stylu życia, trzeba dosłownie wyjść z siebie. Skupić się na innych istnieniach. Przez kilka godzin wpatrywać się w poruszający się przy brzegu mazurskiego jeziora patyk. Zobaczyć, jak maleńka fala buja nim w przód i w tył tak, że na koniec dnia drewienko znajduje się dokładnie w tym samym miejscu. I uznać, że się nie jest niczym więcej. Tylko zmarszczką na wodzie. Trzciną na wietrze.
Na karuzeli teraźniejszości
Brzmi zachęcająco, bo też poczucie własnej małości, nieistotności, oferuje uwolnienie od wielu presji i zobowiązań. Od tych wszystkich punktów na liście „do zrobienia”. Ale czy taka postawa jest naprawdę dostępna w naszej rzeczywistości? Czy może stać się regułą kierującą życiem nie pustelniczym, ale społecznym i doświadczanym tak, jak pragniemy najbardziej, czyli razem?
Wielu z nas próbuje przecież zsiąść z obłędnej karuzeli teraźniejszości. Chodzimy na spacery bez smartfonów. Siadamy nad rzeką, żeby popatrzeć w jej toń. Czytamy drukowane książki. Jemy z rodziną kolację bez akompaniamentu telewizora. Ćwiczymy się w uważności. Ale to są zmiany indywidualne, tymczasem otoczenie nie przestaje gnać i nie zmniejsza presji. Aby wytrwać w swoim systemie wartości, codziennie trzeba wykrzesać siły do odpierania niechcianych bodźców. A przecież szukamy harmonii, łagodnego dostrojenia, nie walki i oporu.
Trudno pozostawać człowiekiem w nieludzkim otoczeniu. Sama liczba informacji, które docierają do naszych umysłów, jest nie do zniesienia. Rozszarpywanie uwagi na ułamki sekund dekomponuje naszą tożsamość i rozbija całościowy konstrukt, jakim pragniemy być. Rozkręcani na fragmenty przestajemy istnieć. Według jednej z wielu definicji świadomości człowiek poszukuje drogi do bycia spójną opowieścią. Tak działa neurologia, tak ludzie wiekowi rozumieją dobre życie, gdy wracają pamięcią do przeszłości. Jeśli widzą siebie jako spójną opowieść, sięgają ideału. Umownego, rzecz jasna, bo w istocie nasze życia są w najlepszym razie epizodyczne, zawierają wiele sprzeczności. A jednak to, czego potrzebujemy, by poczuć się w pełni ludzcy, ma wiele wspólnego z budowaniem holistycznej opowieści. Chcemy stanowić całość. I jesteśmy tymi istotami, które – bez względu na wykorzystywane w tym celu technologie – niezmiennie uwielbiają opowiadać historie.
Tymczasem w naszym świecie coraz trudniej o zdania wielokrotnie złożone. Coraz trudniej o to, by w głowach pojawiła się myśl. Samoistna, niepodpowiedziana, nieoczywista, wolna. A jeśli nie możemy myśleć – o samych sobie, po swojemu – czy jesteśmy ludźmi?
Uwięzieni w króliczej norze
Słyszeliście na pewno, że osoby, które przez wiele godzin przeglądają platformy społecznościowe, doznają „efektu króliczej nory”. Czyli zapadają się jak bohaterka Przygód Alicji w Krainie Czarów, a potem nie potrafią powiedzieć, gdzie były ani co robiły online. Jak silny musi to być mechanizm, Drogi Człowieku, skoro sprawia, że znikasz w pełnej błysków pustce? I jakie to niewypowiedzianie smutne, że tę zasadzkę zastawił na Ciebie… drugi człowiek.
Swoją drogą porównanie do króliczej nory z powieści Lewisa Carrolla uważam za krzywdzące. W końcu ta słynna książka prowadziła przez labirynty wyobraźni i podświadomości, ukazując względność wewnętrznego odczuwania czasu. W króliczej norze jesteśmy ludźmi dłużej i bardziej, nie mniej. Tymczasem gros zjawisk współczesności beznamiętnie i bezlitośnie człowieczeństwo redukuje i miażdży, a czas dramatycznie się kurczy. Wszystko to dąży do wyłączenia fantazji jako zdolności pozarynkowej, bo swobodę myślenia trudno się korumpuje. Otoczenie pełne schematycznych wzorców i usiane wyślizganymi koleinami sztampowych zachowań ma działanie ogłupiające. Imitując nadmiar wyborów, prowadząc do rzekomego przeciążenia wielką liczbą dostępnych możliwości, w istocie zubaża i spłaszcza wszystko, co się da. I żadna dziedzina życia, nawet kojarzona ze swobodą myślenia literatura, nie jest wolna od tej globalnej urawniłowki. To przecież także zauważyliście – im więcej książek, tym trudniej wśród nich o historie oryginalne, piękne i odważne, ruszające świat z posad. Jest to prawdziwy powód do zmartwienia: jeśli nie napiszemy sobie światów innych, wspanialszych, skąd miałyby się wziąć? Nie mam tu na myśli jakichś demiurgicznych ambicji, ale ćwiczenia z fantazji, które są – choćby wedle słów Ursuli Le Guin – domeną realistów szerszej rzeczywistości. Potrzebujemy pisarzy, którzy się nudzą, obserwują świat i czekają na myśl niczym surferzy na falę w oceanie. Przebłyski poszerzające rozumienie świata pojawiają się niezmiernie rzadko. W nawale newsów łatwo ulec złudzeniu, że wciąż odkrywamy nowe światy. Otóż nie, my tylko coraz szybciej biegniemy, by pozostać w miejscu. Zupełnie jak baśniowa Alicja.
Smutniej już nie będzie
Dalej wyzwania dla człowieczeństwa będą się jeszcze komplikować. Bo o ile część ludzi zorientowała się, że warto zwolnić tempo, a może nawet obrać kurs inspirowany przeszłością, o tyle silniejsza wydaje się inna nasza tendencja: ciekawość nieznanego. A ta wymaga ruchu w nowe strony, odbywającego się na Zachodzie pod komendą „cała naprzód”. Duchowe i filozoficzne szkoły Wschodu trwają niewzruszone, wolne od iluzji, że czas upływa, a postęp zmienia świat. Ale nawet azjatycka rzeczywistość nie odcięła się od pośpieszności. W Indiach zamiast szykować obiad z wielu potraw, zamawia się fast food z dostawą. Konsumpcja nabrała tempa i nawet kolebka buddyzmu choruje na postępującą powierzchowność. To, co nazywamy nowymi technologiami, pod każdą szerokością geograficzną wnika w głębokie struktury społeczności i ludzkie doświadczenie obecności na Ziemi. A to prowadzi do pytania, które nurtuje mnie najsilniej.
Dlaczego jako ludzie z własnej woli i z przekonaniem o słuszności takiego wyboru, decydujemy się na przekazywanie kompetencji i zdolności sztucznym systemom i automatom? Czemu oddajemy siebie? Rozwojowi sztucznej inteligencji towarzyszą znane uzasadnienia: maszyny liczą więcej i szybciej, mogą nas niedrogo wyręczać. Czy rzeczywiście będą to robić taniej i jaki jest koszt środowiskowy tej rewolucji, to już wątki poruszane ciszej i jedynie w tle. Aktualnie obowiązuje ton entuzjazmu wobec AI, sceptycy znów słyszą: „Rozwijaj się lub giń!”. Przedstawiciele państwa i prawa mają zadanie gonić z regulacjami i powstrzymywać potencjalne złe konsekwencje rozwoju. Tylko kto tu się rozwija? Sformułowane po drugiej wojnie światowej prawa człowieka przypominają przestarzałe zwoje papirusu, gdy nad głowami cywilów wybuchają drony, a zrozpaczeni samotnością ludzie instalują romantyczne chatboty, by usłyszeć kilka miłych słów i poczuć, że ktoś ich rozumie. Że c o ś ich rozumie. Jeszcze nie wiemy, czym AI jest ani czym się stać może, a już – jak to ludzie, nieuleczalnie przypisujący innym bytom własne cechy – zaczynamy robotom ufać, lubić je, a nawet kochać, licząc na wzajemność.
Można z tego wysnuć wniosek dla człowieczeństwa pozytywny – wobec imitacji pozostajemy sobą, szukamy bliskości. Tyle że jednocześnie odwracamy się od innych osób. Rozczarowuje nas, że są tylko ludźmi. Rośnie w siłę filozofia LinkedIn – platformy społecznościowej łączącej profesjonalistów, na której pokazuje się wyłącznie sukcesy. Porażka i niedoskonałość zostają wyeliminowane.
Smutniej już nie będzie. No, chyba że wyobrazimy sobie paczkomaty i całodobowe sklepy z liofilizowaną żywnością jako ostatnie punkty fizycznej styczności ludzkich ciał, które poza tym będą całkowicie zaangażowane wirtualnie.
Możemy, to jasne, oddać robotom jeszcze więcej. Opiekę nad przedszkolakami i seniorami. Wyprowadzanie naszych psów. Gotowanie, sprzątanie, ogrodnictwo. Nasze bezpieczeństwo. Pisanie tekstów (mogę taki felieton zlecić chatbotowi) i prowadzenie samochodów. Tylko co nam wtedy pozostanie? Kim będziemy?
Na końcu zautomatyzowanej bajki jest tęcza, za nią czekają garnek złota oraz czas wolny. Na co? Na filozofowanie, relaksowanie się, bycie nieskończenie kreatywnym, wielką miłość? Fantazja ta jest złudna i zdradziecka. Bo wedle prozy życia nasz mózg najlepiej działa wtedy, gdy mamy zajęte ręce. Gdy sami coś tworzymy. A stan flow – najbliższy naukowej definicji szczęścia – jest powiązany z wysokim poziomem wysiłku fizycznego lub psychicznego. Nasze ciała i umysły – wszystko, czym jesteśmy – są spełnione, kiedy pracują i tworzą. Bezczynność nas pustoszy.
Nie ufam chatbotom, wierzę starym poetkom. Tym, które wstawały wcześnie, by oglądać wschody słońca, zanurzały dłonie w ziemi, chodziły boso i dotykały kamieni. A potem szukały w sobie najprostszych słów, którymi próbowały opisać życie. Przekazać za ich pomocą to, co wie raczkujące dziecko wpychające kamyk i trawę do ust, ściągające obrus ze stołu.
Tego nie da się w pełni wyrazić słowami. I lepiej nie oddawać tego robotom. Pozostaje dążyć. Tym nadal jesteśmy. Tym możemy być.