Człowiek nas uwiera. Nietzsche miał rację – znużyliśmy się sobą. Ale właśnie to znużenie otwiera drogę do określenia na nowo, kim jesteśmy. I do przemiany.
Koncepcja uniwersalnego ludzkiego podmiotu obiecywała, że w jej odbiciu każda istota ludzka znajdzie cząstkę siebie. Niestety były to w najlepszym razie marzenia ściętej głowy, co udowodniła krytyka formułowana z pozycji feministycznych, queerowych, postkolonialnych oraz w ramach studiów o niepełnosprawności czy nad zwierzętami. Przez lata obowiazywała konkretna wizja człowieka wykluczająca wszelkie odstępstwa od tzw. normy trzymającej ludzkie ciało i umysł w żelaznym uścisku. Dekady XX-wiecznej krytyki pozwoliły zobaczyć siłę wykluczenia, która – jak cień – podążała za witruwiańskim mężczyzną, zagnieżdżając się i wygodnie moszcząc w naszych wyobrażeniach o tym, kim jest człowiek, jak wygląda, jak się zachowuje, co jest mu właściwe; i sprawiając, że zdecydowana większość ludzi była w świetle tej koncepcji niewidoczna lub wiecznie nie dość dobra, nie dość ludzka, nie dość godna. Teraz katastrofa klimatyczna z impetem wchodzi do tej gry o człowieka i wywraca stolik.
Wizja uniwersalnego ludzkiego bytu, prześlepiająca różnice między ludźmi, powraca – choćby w określeniach takich jak antropocen czy epoka człowieka, używanych na oznaczenie historycznego momentu, w którym dzieje Ziemi i ludzkości krzyżują się: ludzkość zaczyna być postrzegana jako niemal geologiczna siła wpływająca na życie planety. Chociaż Międzynarodowa Unia Nauk Geologicznych ostatecznie odrzuciła termin antropocen jako oficjalną nazwę epoki geologicznej i ogłosiła, że wciąż żyjemy w holocenie, to eksperci i ekspertki podkreślili, że nazwa ta wciąż będzie funkcjonować w dyskusjach związanych z kryzysem klimatycznym i jego rozmaitymi środowiskowo-społeczno-ekonomiczno-politycznymi odsłonami. Będzie ona zatem co i raz przypominać nam o szczególnej roli człowieka w turbulencjach i transformacjach, które są naszym udziałem. Owa szczególna pozycja otwiera cały wachlarz możliwych odpowiedzi na pytanie o człowieka, o to, kim jest, skąd przyszedł i dokąd zmierza.
Między pasożytem a zbawcą
Jeśli pominiemy różnice między ludźmi i zobaczymy w ludzkości uogólnionego antroposa – zunifikowaną geologiczną siłę rzeźbiącą warunki dla życia na Ziemi niczym rwący strumień rzeźbi koryto rzeki – do głosu dojdą dwie, pozornie tylko sprzeczne ze sobą, wizje człowieka. Są one rozpięte między bezsilnością a wszechmocą, palącym wstydem a nieznającą wstydu dumą, depresyjną apatią a maniakalnym, gorączkowym działaniem. Z jednej strony bowiem człowiek wpływający na warunki ziemskiego życia nie może nie dostrzec zniszczeń spowodowanych własną działalnością: spadek bioróżnorodności, destabilizacja warunków klimatycznych, krajobrazy zasypane tonami śmieci to tylko niektóre z nich. W tej optyce człowiek jawi się jako pasożyt, truciciel i partacz. Gorzko smakuje opłacenie rachunków za przekonanie, że jesteśmy miarą wszechrzeczy, że możemy bez końca eksplorować i eksploatować, kontrolować i regulować, nadawać innym swój rytm i rugować to, co uznamy za dysonans. Można się spalić ze wstydu, sięgając po portfel wypełniony wekslami bez pokrycia. Ze szczytu spadamy na samo dno. Poczucie sprawczości zamienia się w przekonanie, że już nic nie możemy, zanurzamy się w rozpaczy i depresyjnej oblepiającej smole, w przeczuciu kresu i beznadziei, ze świadomością, że daliśmy ciała na całej linii, że jesteśmy źródłem całego zła i spustoszenia, które widzimy wokół. Z drugiej strony możemy nie tracić dobrego humoru i pielęgnować wizję człowieka jako zbawcy; kogoś, kto weźmie w końcu odpowiedzialność za szkody, jakie wyrządził życiu na Ziemi, i zawalczy o świat ludzki oraz nie ludzki; o życie, o planetę jako taką, często z pomocą jakiejś supernowoczesnej technologii, która raz na zawsze rozwiąże środowiskowe niedomagania. Wierzymy, że człowiek może wystąpić w roli ratownika świata, kogoś, kto rozwiąże splątane węzły polikryzysu.
Oba te stanowiska – człowiek jako pasożyt i jako zbawca – są de facto dwiema stronami tej samej monety. Przypominają nieco logikę narcystycznego oscylowania między młotem a kowadłem: byciem najwspanialszym, a za chwilę gorszym od najgorszego człowieka na świecie, byciem albo całkowicie bezsilnym, albo wszechmocnym, albo szkodnikiem, albo ratownikiem. Przy czym to ostatnie wypada dość blado. Zakłada albo bezkrytyczną wiarę w zdolną do naprawy wszystkiego technologię, albo – w obliczu niemożliwych do odwrócenia szkód – przeniesienie się w inne miejsce (np. na inną planetę), albo – wreszcie – wykorzystanie doświadczenia, wiedzy i kultury niezachodnich cywilizacji do odświeżenia własnej wizji człowieka. Tę ostatnią strategię krytykuje m.in. Claire Colebrook w książce pod prowokacyjnym tytułem Who Would You Kill to Save the World? (Kogo zabijesz, by ocalić świat?). Filozofka pokazuje, że kryzys klimatyczny przedstawiany jako kres świata to jednocześnie sytuacja faktyczna i wyobrażona. Faktyczna, bo rzeczywiście mamy do czynienia z destabilizacją warunków życia na Ziemi. Wyobrażona, bo stanowiąca kanwę dla snucia apokaliptycznych i alarmistycznych narracji w kulturze popularnej (i nie tylko), które podsycają siłę oddziaływania człowieka zbawcy. Ów ideał jest na tyle przekonujący i kuszący, że łykamy go posłusznie, ponownie wpadając w dualistyczną logikę myślenia o człowieku w ogóle jako o pasożycie lub ratowniku. Poczucie beznadziei i bezsilności jest zaś na tyle rozbrajające, że chętnie sięgamy po ratownicze rozwiązania, zupełnie ignorując ich ideologiczny i etyczny ciężar. Zdaniem Colebrook odwracamy wtedy wzrok od faktu, że mówiąc o ratowaniu świata, nie mamy wcale na myśli świata w ogóle, lecz świat, jakim go umościł dla siebie Człowiek Zachodu, przesuwając koszty własnego komfortu poza jego granice. Dziś te granice stają się nieszczelne. A to grozi osunięciem się nielicznych – w skali globalnej – uprzywilejowanych w świat kruchości, pracy ponad siły i bez perspektyw na lepsze jutro, świat toksyn, powolnej przemocy, niegodny opłakiwania, świat mniej niż ludzki i w związku z tym wykluczony z obszaru troski. Boimy się, pisze Colebrook, że trafimy na zaplecze własnego komfortowego życia; boimy się, bo doskonale zdajemy sobie sprawę z tego, co usunęliśmy, żeby mieć ładny widok. Podobnie jak to się działo w wizjach człowieka uniwersalnego, które wbrew deklaracjom o powszechności stawiały w centrum świata konkretnego człowieka i zdecydowanie wycinały wszelkie „chwasty”, tak i tu pod pozorem walki o ludzkość i świat przemycony zostaje faktyczny cel tej iście zbrojnej mobilizacji: ratowanie wyłącznie siebie i swojego świata. Cała reszta może okazać się pomocna oraz inspirująca, ale ostatecznie nie będziemy rwać sobie włosów z głowy, jeśli zniknie. Będą to po prostu straty uboczne. W końcu gdzie drwa robią, tam wióry lecą.
Opowiadam o tym z kilku powodów. Po pierwsze, chcę zachęcić do czujności i rozważności, gdy idzie o szumnie brzmiące idee człowieka i ratowania świata. Co mamy na myśli, mówiąc „człowiek”? Kogo ta kategoria nie obejmuje? Czyje życie jest mniej warte? Po kim nie płaczemy? Kogo nie widzimy jako kogoś? Czyjej pracy nie rozpoznajemy jako pracy? I czyj oraz jaki świat chcemy ratować, a ze zniknięcia czyjego nie zdajemy sobie nawet sprawy? Po drugie, chcę pokazać, że pytania te warto zadawać, bo mogą nas wyrwać z klinczu pasożyt – zbawca, rozpacz – gorączkowe działanie, bezsilność – omnipotencja. Nawet jeśli wydaje nam się, że wizja człowieka jako pasożyta i ta, która pokazuje go jako zbawcę, nie mają ze sobą nic wspólnego, tak naprawdę poruszamy się w sztywnych ramach wizji człowieka umieszczonego w centrum świata: jako tego, który może albo wszystko zepsuć, albo wszystko naprawić i w związku z tym jest albo beznadziejny, albo wspaniały. W obu tych opcjach wszystko kręci się wokół tego, co ludzkie. I oba te stanowiska de facto nie otwierają pytania o człowieka; zakładają, że wiedzą, kim jest. I tu tkwi też siła i rola humanistyki w kryzysie klimatycznym – jej zdolność do nieprzechodzenia mimo tego, co tylko z pozoru wydaje się oczywiste.
U schyłku XIX w. Friedrich Nietzsche w dziele Z genealogii moralności diagnozował: „człowiek nam dolega”, „znużyliśmy się człowiekiem”, sposępniało „nieb[o] nad człowiekiem” (tłum. Leopold Staff). Wydaje się, że to słowa oddające nasze potyczki z „człowiekiem” i dziś. Człowiek znów nas uwiera, choć – być może – nie zawsze chcemy to wyraźnie czuć. Co się stanie, gdy spojrzymy na te zbierające się nad nim chmury? Gdy zobaczymy własne znużenie? Co kryje się za tym, że tak kurczowo trzymamy się wizji człowieka w centrum świata?
Frustracja i etyczna niewrażliwość
W parze z wizją Człowieka Zachodu idą wyśrubowane normy, które definiują go poprzez odróżnianie od tego, co nie-(dość)-ludzkie i co w związku z tym można uprzedmiotowić. Temu, co nie- (dość)-ludzkie – jako przedmiotowi – nie przysługują właściwości charakteryzujące człowieka, np. posługiwanie się językiem, wolność czy autonomia. Można tym dowolnie dysponować. Wbrew pozorom pod tę kategorię podpadają nie tylko przedmioty, ale także rośliny, zwierzęta, osoby z niepełnosprawnościami, ciemnoskóre, nieheteronormatywne czy kobiety. Wszystkie te istoty, które często nadal traktuje się jako czyjąś własność, tanią siłę roboczą, niezdolną do zabrania głosu, myślenia, odpowiedzi. Jeśli wykazują jakieś zachowania, będą to najczęściej reakcje mechaniczne, odruchowe, niebędące przejawem woli. Jest to zgodne z tzw. Kanonem Conwy’ego Lloyda Morgana, który we Wprowadzeniu do psychologii porównawczej z 1894 r. zalecał wyjaśnianie zachowań zwierząt za pomocą języka odnoszącego się do procesów umieszczonych niżej na skali ewolucji psychologicznej czy rozwojowej – nigdy wyżej, te przynależały wyłącznie do człowieka. Jeśli tak ustawimy warunki gry, to na poziomie języka wytwarzamy różnicę między ludzkimi i nie ludzkimi zwierzętami. Te drugie, niejako z definicji, po prostu nie będą mogły wykazywać zachowań charakterystycznych dla wyższych procesów psychologicznych. Przez wieki niektórym grupom ludzi bliżej było do tak rozumianych zwierząt. Mogły być one czyjąś własnością, odbierano im prawo do samostanowienia, uważano je za bliższe naturze, ujmowanej jako siła bezrozumu, instynktu, skotłowanych emocji i niekontrolowalnych impulsów. Używam czasu przeszłego, ale w wielu obszarach patriarchalne, szowinistyczne czy ableistyczne [dyskryminujące osoby z niepełnosprawnością – przyp. red.] ramy rozumienia świata trzymają się mocno, i to mimo że wcale nie służą większości ludzi – co najmniej z dwóch powodów.
Po pierwsze zmuszają nas do podążania za odrealnionymi i niemożliwymi do zrealizowania ideałami. Nie są one zaprojektowane, by w pozytywnym, wspierającym sensie inspirować, lecz wyłącznie po to, aby frustrować. W 1963 r. amerykański socjolog Erving Goffman w książce Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości pisał właśnie o takich normach, „których niemal każdy na jakimś etapie swojego życia nie spełnia”, co „skutkuje dyskwalifikacją wielu osób. Na przykład w Ameryce (mowa o latach 60. XX w.) jest tak naprawdę tylko jeden typ mężczyzny, który niczego się nie musi wstydzić: młody, żonaty, biały, mieszkający w mieście, pochodzący z północy, heteroseksualny protestancki rodzic, mający wyższe wykształcenie, pełne zatrudnienie, odpowiedni wygląd, wagę i wzrost, i mogący się poszczycić niedawnymi osiągnięciami sportowymi. Każdy Amerykanin ma skłonność do patrzenia na świat z tej perspektywy […]. Każdy mężczyzna, który nie spełnia jakiegoś z tych oczekiwań, może postrzegać siebie – przynajmniej w pewnych momentach – jako niegodnego, niekompletnego i gorszego” (tłum. Aleksandra Dzierżyńska, Joanna Tokarska-Bakir). Pytanie, kto może „odhaczyć” wszystkie cechy ideału? Kto może powiesić na ścianie zamiast lustra rysunek Człowieka witruwiańskiego Leonarda da Vinci i z dumą widzieć w nim siebie? Czy w ogóle chcemy widzieć w nim siebie? Komu i czemu służy, byśmy czuli się „niegodni, niekompetentni i gorsi”? Jak myślimy wtedy o sobie i naszych relacjach z innymi? Jakie życie stoi przed nami otworem? O czym możemy marzyć i czy widzimy te marzenia jako będące w zasięgu naszej ręki?
Po drugie patriarchalne, szowinistyczne czy ableistyczne kategorie, za pomocą których konstruujemy „człowieka”, zasłaniają przed nami całą sferę wrażliwości etycznej. Człowiek Zachodu jest postrzegany jako sprawczy indywidualista, kowal własnego losu, bohatersko, siłą własnego rozumu, sprytu i wrodzonych talentów, ratujący siebie i „słabszych” (o ile owi „słabsi” są mu do czegoś potrzebni). Jest to wizja propagowana przez kulturę popularną, ale też obecna w narracjach eksperckich. Czasami, mam wrażenie, powiela się ją siłą przyzwyczajenia i rozpędu – przestajemy się zastanawiać, co znaczą te wszystkie wizje i wartości, tylko je po prostu odruchowo odtwarzamy. Świadome czy nie, powtarzanie wytwarza wizje tego, kim jest (lub powinien być) człowiek XXI w. Efekty tego są wykluczające i frustrujące, o czym była już mowa. Ale są również znieczulające. Mamy mniejszą wyrozumiałość dla swoich i cudzych potknięć, mniejszą wrażliwość na potrzeby własne oraz innych, jesteśmy skłonni do pielęgnowania raczej urazy i pretensji niż życzliwości i pobłażliwości wobec niedociągnięć.
Zakorzeniona w indywidualizmie idea samowystarczalności próbuje nas przekonać, że troska, opieka, współzależność dotyczą „słabszych”, a nikt nie chce być za takiego uznany, bo „słabość” to piętno. Tymczasem, podobnie jak frustrujące i dyscyplinujące normy dotykają każdego (np. w patriarchacie także mężczyzn, czemu dał wyraz Goffman), tak też każdy – żeby żyć pełnią życia – potrzebuje troski i życiodajnych więzi; wszyscy rozkwitamy poprzez doświadczanie wsparcia, współdziałania, wzajemnego zaangażowania. Przywiązywanie wagi do samowystarczalności wypacza rzeczywistość, bo wymazuje sieci wsparcia, które pozwoliły danej jednostce zaistnieć, wybić się albo przetrwać. Owe sieci to nie tylko osoby ludzkie; nie tylko ktoś, kto się do nas uśmiechnie, czym doda nam skrzydeł w pochmurny dzień; nie tylko ktoś, kto nas zauważy, dzięki czemu nie będziemy czuli się wyalienowani w nowym miejscu pracy; nie tylko ktoś, kto da nam ciepłą zupę, gdy jesteśmy chorzy. Sieć wsparcia to także pozaludzcy kompani naszej codzienności, towarzyszące nam i stowarzyszone z nami zwierzęta, krajobrazy i miejskie infrastruktury – wszystko, dzięki czemu możemy nie tylko funkcjonować, lecz także żyć pełną piersią.
Pozostać z problemem z człowiekiem
Przeciwwagą dla trwania w okowach Człowieka Zachodu nie jest porzucenie kategorii tego, co ludzkie, ale krytyczne przyjrzenie się przywiązaniu do owej jednej wizji człowieka jako czegoś naturalnego i oczywistego. Odrzucanie bowiem może być problematyczne. Odcinając się od niełatwej spuścizny zachodniej cywilizacji, wykonujemy paradoksalny ruch: próbujemy wyrzucić coś, co nas ukształtowało, czym sami jesteśmy, co wniknęło w nasze ciała, dusze i umysły, przez wieki kształtując ludzkie marzenia, pragnienia i wyobraźnię, najbardziej intymne zakamarki naszej nieświadomości – i tej psychicznej, i tej cielesnej, biologicznej. Byłby to zatem ruch pozorny, mający być może znaczenie dla naszego dobrego samopoczucia, ale przecież nie o nie tu chodzi. Odcięcie się od wpajanych nam wzorców skutkuje też rozmytym widzeniem – przestajemy mieć możliwość konfrontowania się z ciemnymi kartami naszej wspólnej historii (i doceniania tych jasnych). Nie dostrzeżemy wówczas, że sięgając po tradycje niezachodnie, będziemy bezkrytycznie wchodzić w buty tych, którzy kosztem ludzi postrzeganych jako odmienni chcieli zrewitalizować koncepcję człowieka. W ten sposób odtwarzamy – na co wskazuje Colebrook – nierówności i uprzedmiotowienie innych, niekiedy z ideałami równości, solidarności, braterstwa i siostrzeństwa na ustach. Dlatego warto pozostać z Człowiekiem Zachodu – poważnie przepracować jego antropocentryczną spuściznę, która dziś daje nam o sobie znać w formie kryzysu klimatycznego. Warto – słowami australijskiej kulturoznawczyni Deborah Bird Rose parafrazującej słynną myśl amerykańskiej filozofki Donny Haraway – „pozostać z problemem z człowiekiem”. To znaczy nie odrzucać pośpiesznie poczucia ludzkiej wyjątkowości (bezkrytycznie opowiadając się za ideałem bardziej horyzontalnych ludzko-pozaludzkich relacyjności i form istnienia), lecz być uważnym na te wszystkie praktyki, które wcielają w życie różnicę między człowiekiem a „resztą”. W tym kontekście szczególnie wartościowe są teksty pisane z pozycji balansujących na granicy między tym, co ludzkie i nie ludzkie; z pozycji, które rozpoznając tę granicę, przeformułowują ją.
Na granicy ludzkiego z nie ludzkim
W pionierskiej książce Bydlęce brzemię. Wyzwolenie ludzi z niepełnosprawnością i zwierząt Sunaura Taylor przygląda się sposobom, w jakie życie osób z niepełnosprawnością przecina się z życiem zwierząt. Próbuje pokazać, że przemoc związana z uprzedmiotowieniem i animalizacją osób z niepełnosprawnością może stanowić doświadczenie, które pchnie nas nie w ramiona szowinizmu gatunkowego, lecz ku jego przekraczaniu. To znaczy wszelkie dążenia do upodmiotowienia i uczłowieczenia nie odbywałyby się kosztem zwierząt, nie byłyby kolejną manifestacją przekonania o wyższości ludzi nad zwierzętami. Stanowiłyby raczej okazję do rozpoznania wspólnoty losów ludzkich i nie ludzkich zwierząt oraz problematyczności i opresyjności owej opozycji. Oddajmy głos Taylor: „Co by się stało, gdyby zamiast nas poniżać, odzyskana zwierzęcość posłużyła jako narzędzie sprzeciwu wobec przemocy animalizacji i gatunkizmu – gdyby pozwoliła nam dostrzec, że wyzwolenie zwierząt jest sprzężone z naszym własnym losem; […] jak możemy bronić zarówno swego człowieczeństwa, jak i swojej zwierzęcości. Jak ci z nas, których porównuje się do zwierząt pozaludzkich, mają potwierdzać swoją ludzką wartość, nie sugerując wyższości ludzi i nie zaprzeczając własnej zwierzęcości?” (tłum. Katarzyna Makaruk). Jeśli – za Taylor – krytycznie przyjrzymy się opozycyjnemu ujmowaniu człowieka i zwierzęcia, to otworzy się przed nami przestrzeń do myślenia o człowieku inaczej. Być może wtedy człowiek przestanie nam dolegać? Może zmiana ta przełoży się na faktyczną transformację tego, co ludzkie? Na projekt odnowy, który sugerował Nietzsche, pisząc w Jutrzence: „Musimy nauczyć się myśleć inaczej, by w końcu, być może bardzo późno, osiągnąć jeszcze więcej: odmienione uczucia” (tłum. Marian Leon Kalinowski). Może zmiana myślenia i czucia przeobrazi nasze zachowania, praktyki i sposoby organizacji życia?
Bycie człowiekiem jako praktyka
Może się wydawać, że od myślenia teoretycznego do praktyki daleka droga. Niemniej, jeśli zdamy sobie sprawę, że myślenie (także o człowieku) jest pewnego rodzaju praktyką i ma performatywne skutki, może np. wspierać i utrwalać nasz sposób rozumienia tego, co ludzkie, i wcielania tego w życie, to być może owa droga stanie się bliższa? Przyglądanie się temu, jak wytwarzana jest w myśleniu różnica człowiek–zwierzę, to krok na drodze do rozpoznania człowieka nie jako czegoś, co zastajemy, co spada z księżyca jako już uformowana, uniwersalna całość, lecz jako czegoś, co jest historycznie produkowane, a następnie powielane. Jak pisała jamajska intelektualistka Sylvia Wynter, bycie człowiekiem to praktyka. A jeśli tak, to można praktykować inaczej. Zapominamy o tym, ponieważ siły cywilizacji, jej tradycje, instytucje oraz infrastruktura służą stabilizacji pewnej wizji człowieczeństwa – wizji przesyconej seksizmem, rasizmem, gatunkowizmem i ableizmem, które ją naturalizują, czynią oczywistą. Przekładając to znów na kategorie (nie)pełnosprawności, możemy zauważyć, że w zależności od tego, jaką wizję człowieka faworyzujemy i wspieramy, technologie dostępności są postrzegane jako naturalne bądź będące przejawem „szczególnej troski”. Schody (ale też np. sygnalizacja świetlna, zadbanie o ciszę w trakcie wykładu) wydają się tak naturalne, że aż przezroczyste, natomiast podjazdy (sygnalizacja dźwiękowa, tłumacz języka migowego) stają się czymś, o czym trzeba dopiero pomyśleć. A przecież te pierwsze wcale nie są bardziej oczywiste niż te drugie. Wszystko to, co nas otacza, wspiera sposoby, w jakie praktykujemy bycie człowiekiem. Teza ta może wydawać się niezrozumiała dopóty, dopóki nasze ciała i umysły gładko zgrywają się z wizją człowieka stojącą za ową infrastrukturą. Ale gdy to, co prezentowane jest nam jako „naturalne” i „oczywiste”, przestaje działać (lub w ogóle nigdy nie działa), wówczas jesteśmy – niekiedy brutalnie – konfrontowani z rzeczywistością i materialnością owej domyślnej wizji człowieka. Okazuje się, że nie włącza ona nas. Co więcej, myśl staje się tu ciałem, przekłada się wprost na praktykę dyskryminacji i wykluczenia oraz na wytwarzanie ciał „normalnych” i „nienormalnych”.
Może to nas popchnąć ku walce o to, by świat wyglądał inaczej, by praktyki społeczne wspierały inną wizję bycia człowiekiem i abyśmy wyobrażali sobie świat inaczej. Może zawierać ogromny potencjał ćwiczenia się w wyobrażaniu sobie tego, co (wydaje się) niemożliwe. Rekalibrowanie (nie)możliwego wymaga także – znów Nietzsche – „przewartościowania wartości”. W narracjach dotyczących grup dyskryminowanych, mniejszościowych czy wykluczanych czasem dominuje koncentracja na krzywdzie, braku, cierpieniu, bezsilności. Tendencja ta może mieć pozytywne aspekty, gdy np. uznajemy czyjąś albo własną szkodę, stratę czy trudność. Może też jednak powielać uprzedmiotawiającą logikę, odbierać – ponownie – sprawczość, więzić jednostki (lub grupy) w narracji bezradności, wtórnie patologizować narzuconą wizją bycia ofiarą beznadziejnego, wymagającego naprawy życia.
Tymczasem w przestrzeniach wykluczenia, w których ludzkie i nie ludzkie ciała naznacza cierpienie, a także przemoc odpodmiotowienia oraz uprzedmiotowienia, możliwe jest również życie pełną piersią. W tym sensie, że cierpienie i krzywda nie są jedynym wymiarem, w którym rozgrywa się życie. Jest ono na tyle krnąbrne i stawiające opór, że rozsadza apatyczne narracje, szuka sprawczości, źródeł radości i nadziei na przekór narzucanej roli ofiary. Wspomniana już Taylor pisze na przykład, że niepełnosprawność może odsyłać do braku czy niezdolności, ale może też być niewyczerpanym źródłem alternatywnych sposobów poznawania, działania, wchodzenia w relacje, doświadczania, po prostu pełnego istnienia w świecie; może być problemem, lecz zarazem jest źródłem twórczego podejścia do rozwikływania – za każdym razem od nowa – tego, co (nie)możliwe. „Wszyscy cierpimy – pisze Taylor – ale cierpienie nie przekreśla innych doświadczeń”. Doświadczenie cierpienia, kruchości, śmiertelności staje się tu zatem także źródłem przewartościowania wartości. W cenie nie są samowystarczalność, niezależność, odrębność czy autonomia, tylko samostanowienie, współzależność, relacje i wspólnota. To lekcja dla wszystkich, niezależnie od stopnia sprawności.
Podobne stanowiska formułowane są w ramach studiów rdzennych. Wywodząca się ze społeczności Aleutów badaczka Eve Tuck podkreśla na przykład, jak ważne jest odejście od kategoryzowania osób rdzennych wyłącznie przez pryzmat krzywdy i złamanego życia. Co ważne, nie chodzi tu o wymazywanie cierpienia i zaprzeczanie, by było ono częścią doświadczenia bycia rdzenną mieszkanką obszaru obecnie nazywanego „Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej”, lecz o oparcie się pokusie fetyszyzowania ran, które przesłaniają wszystkie inne aspekty życia. Chodzi też o odwagę dostrzeżenia radości istniejącej obok cierpienia, nadziei w momentach bezsilności i słabości, beztroski, gdy pęta zniewolenia wydają się ponad ludzkie możliwości, o dostrzeżenie oporu będącego wyrazem siły życia tam, gdzie odruchowo widzimy spustoszony krajobraz. Ludzkie i nie ludzkie uciekinierki z niewoli, ci, którzy będąc zniewoleni, intonowali pieśń dającą chwilę radości, porozumiewali się językiem niezrozumiałym dla oprawców, dokonywali sabotażu w akcie krnąbrności i oporu, nawiązywali więzi i relacje poza radarem nadzoru, zachwycali się zachodem słońca w obozach pracy, przerywali na chwilę harówkę, by się pomodlić lub odetchnąć z zamkniętymi oczami, korzystali z poczucia humoru jako odskoczni od nużącej i ciężkiej pracy. Ci wszyscy, którzy – jak pisze amerykańska artystka Tricia Hersey, autorka książki-manifestu Rest Is Resistance (Odpoczynek jako strategia oporu) – zdecydowali, że nie oddadzą całego swojego życia, ciała, umysłu siłom opresji i uprzedmiotowienia (bo kapitalizm jest młodzikiem w porównaniu z naszymi przedwiecznymi ciałami), mogą stanowić inspirację dla naszych własnych sposobów praktykowania bycia człowiekiem inaczej. Motywację do poszerzania pęknięć opresji i wymykania się wizji człowieka jako apatycznego pasożyta albo przekonanego o własnych racjach ratownika. Szukając bardziej życiodajnych praktyk tego, co ludzkie, możemy też rozejrzeć się dookoła i docenić, jak wiele istot przed nami i równolegle do nas próbuje robić to samo. Zobaczymy wtedy, że Człowiek Zachodu to pusta w środku makieta, która chce nas trzymać w szachu. Ale możemy zacząć spuszczać z niej powietrze. Alternatyw jest więcej, niż sugeruje to wizja Człowieka Zachodu. Odważmy się to dostrzec, wyobrazić to sobie i tym żyć.